|

در ستایش اتوبوس‌رانان

رحمان بوذری

از همان اوایل کارزار ریاست‌جمهوری ونزوئلا و پس از انتخاب نیکلاس مادورو، مخالفان وطنی و غیروطنی یک دستاویز بیشتر نداشتند: «بند»کردن به حرفه مادورو: رانندگی اتوبوس. کافی است به روزنامه‌های ایران در دو، سه هفته اخیر نگاهی بیندازید تا به بسامد کنایی و حرفه مادورو پی ببرید. در بهترین حالت به جملاتی برمی‌خوریدکه همگی ترجیع‌بند «این راننده سابق اتوبوس» دارند، گویی ریاست‌جمهوری منصبی است در قبضه کارشناسان و سناتورها و سیاستمداران، و اداره کشور، کرسی کبریایی است که تنها نخبگانی بیرون‌آمده از آکسفورد و آکادمی‌های برجسته، لایق جلوس بر آنند. طرفه آنکه، اغلب این کنایه‌ها از زبان کسانی بیرون می‌آید که قاعدتا باید با تاریخ و سیاست اندکی آشنا باشند و مثلا به‌یاد بیاورند که لخ والسا رییس‌جمهوری لهستان (1995-1990) کارگری ساده بیش نبود که از کارخانه به کاخ ریاست‌جمهوری رسید (گرچه بعدها به اردوگاه مخالفان پیوست)، یا لولا داسیلوا رییس‌جمهور سابق برزیل (2010-2002) کفاش و روزنامه‌فروشی فقیر بود.مساله در اینجا، نه موافقت یا مخالفت با عملکرد مادورو، بلکه پیش‌فرض مقبول عامی است که می‌کوشد برای ریاست‌جمهوری یا نخست‌وزیری «تخصص» و «تحصیلات» خاصی، قایل شود. روندی که محض نمونه همین چندسال پیش در ایران نیز شاهدش بودیم: تلاش جهت تصویب شرط فوق‌لیسانس برای نمایندگی مجلس. این همان دموکراسی صوری است که از «همه‌کس می‌تواند به همه‌جا برسد»، دم می‌زند؛ اما و در عمل، راننده اتوبوسی را که به‌قدرت می‌رسد صرفا، به‌دلیل شغل سابقش - نه مثلا با استناد به بی‌کفایتی یا بی‌تدبیری‌اش - تقبیح و بلکه تحقیر می‌کند. افلاطون در کتاب سوم «قوانین» هفت نوع صلاحیت را برای حکمرانی‌کردن برمی‌شمرد؛ فهرستی که نشان می‌دهد چه کسانی شایسته حکومت‌اند.چهار صلاحیت نخست، مبتنی بر «اصل و نسب» است: اقتدار کسانی که زودتر یا در شرایط بهتری متولد شده‌اند؛ نظیر اقتدار سنتی پدران بر فرزندان، سالخوردگان بر جوانان، اربابان بر بردگان و اصیل‌زادگان بر مردم عادی. صلاحیت پنجم بر برتری طبیعی اقویا بر ضعفا تکیه می‌کند و صلاحیت ششم، فرمانروایی دانایان بر نادانان بر اساس اقتدار مرتبط با معرفت است. تمامی این صلاحیت‌های شش‌گانه، دو مفروض اصلی دارند: نخست بر پایه سلسله‌مراتب تعریف می‌شوند و دو دیگر، سلسله‌مراتب بی‌واسطه یا باواسطه، بر قانون طبیعت استوار می‌کنند. چهار مورد اول به «اصل و نسب» ارجاع می‌دهند و دو مورد آخر در جست‌وجوی اصل «برتر»ند. بر پایه این صلاحیت‌ها کسی حق حکومت و فرمانروایی دارد که نه فقط زودتر یا در شرایط و مناسبات (خانوادگی و اجتماعی) بهتر به دنیا آمده؛ بلکه اصولا از دیگران «برتر» است. آنچه تقسیم‌بندی افلاطون را زیروزبر می‌کند؛ ولی صلاحیت هفتم است. صلاحیتی که کل سلسله‌مراتب طبیعی را نقض می‌کند. افلاطون آن را «انتخاب خداوند» می‌نامد: انتخاب از طریق قرعه فال، انتخاب به قید قرعه. صلاحیتی که بر اساس بخت و تصادف و قرعه‌کشی تعیین می‌شود، همچنان که در نظام دموکراتیک یونان باستان بسیاری از مناصب بر اساس قرعه‌کشی توزیع می‌شد. صلاحیت هفتم برای حکمرانی بر افراد نوعی تناقض است: صلاحیت بی‌صلاحیت‌ها، صلاحیت کسانی که هیچ صلاحیتی ندارند. آنها که صرفا قرعه شانس به نامشان افتاده و درغیراین‌صورت هرگز نمی‌توانستند بر مردم حکومت کنند. این صلاحیت حتی خود را نیز نفی می‌کند.بااین‌همه دنیای امروز مصداق تام‌و‌تمام و هجوآمیز تحقق صلاحیت هفتم افلاطونی است. چه کسی می‌تواند توضیح دهد آنگلا مرکل یا بنیامین نتانیاهو بر اساس کدام صلاحیت یا شایستگی به نخست‌وزیری رسیده‌اند، در جهانی که حکمرانی در آن هیچ نظم و قاعده‌ای را برنمی‌تابد و افراد «با» یا «بی» صلاحیت خاصی اداره امور کشور را بر عهده می‌گیرند، ظاهرا فقط شغل شریف اتوبوسرانی است که به ذایقه برخی خوش نمی‌آید، وگرنه مثلا چرا تاکنون کسی سابقه سارکوزی یا برلوسکونی را مطرح و مورد کنایه قرار نداده است.صلاحیت آنها که بی‌بهره از هرگونه صلاحیتی‌اند، برای اداره حکومت همان‌قدر است که صلاحیت همه متخصصان و کارشناسان و نخبگان. این روندی دموکراتیک است که به‌موجب آن، افراد برابر برای توزیع جایگاه‌ها و مناصب، تصمیم‌گیری می‌کنند. در برابر همه سخنانی که تکیه‌زدن بر قدرت را در انحصار معدودی می‌بیند و نام این دور باطل را «چرخش نخبگان» می‌گذارد، باید بر صلاحیت بالقوه همه اتوبوسرانان، همه کارگران، همه کفاشان، همه معلمان، همه دانشجویان، ... و در یک کلام همه «مردم» تاکید گذاشت و سنجش عیار صلاحیت آنان را صرفا به بررسی خاستگاه اجتماعی‌شان محدود نکرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.