|

دانايي «بهلولي» وار

داود فتحعلی بیگی

روز گذشته، در سوگ مردی جمع شدیم که نام و یادش همیشه یادآور مجالس جشن و شادی و نمایش‌های شادی‌آور بود. جمع شدیم تا بگوییم روحت شاد سعدی که پیوسته ما را شاد و مسرور می‌خواستی. میراث به یادگار مانده از او، گرانقدر است چراکه تجربه نمایش شادی‌آور و کمدی ایرانی توسط او و دیگر پیشکسوتانی که با وی همراه و همکار بودند و امروز در جمع ما نیستند و همه سر به تیره تراب کشیده‌اند، به ما که امروز دست‌اندرکار نمایش هستیم رسید، هرچند جوانانی هم بودند که بعدها به او پیوستند و این مشی و روش را آموختند. اگر شرایط مناسب بود، مطمئنا امروز نه تنها آثار باقیمانده از سعدی افشار و دیگران چراغ راه نمایش ایرانی بود که تعداد نمایشگران سنتی فراتر از انگشت‌های دست می‌رفت، دریغ و صد دریغ. اما سعدی افشار اگر‌چه در پشت‌صحنه آرام و کم‌سخن بود،‌روی صحنه درخششی داشت باورنکردنی. حاضرجواب بود، حرف را به‌موقع می‌گفت. اگر بازیگر مقابلش رعایت زمان‌بندی کمدی را نمی‌کرد،‌سعدی از گفتن حرفی که قرار بود خنده‌دار باشد، صرف‌نظر می‌کرد. کلام را گران می‌فروخت اما به‌موقع. هیچ‌وقت دیر نمی‌آمد. همیشه دو، سه ساعت قبل از اجرا خودش را به تماشاخانه می‌رساند. لباس می‌پوشید، گریم می‌کرد و آماده می‌شد. بسیار متواضع بود. خود را فراتر از هیچکس نمی‌دانست، شاید در دلش نسبت به کار هنرمندی انتقاد داشت اما به رو نمی‌آورد. سعدی افشار جزو نادرترین هنرمندانی بود که در مدت عمر خود به‌ویژه ایام جوانی و میانسالی به نقاط مختلف کشور سفر کرد تا برای مردم نمایش بازی کند. خواه محل اجرا حیاط‌خانه بود و مناسبت اجرا مجلس جشن عروسی و خواه مکان اجرا تماشاخانه‌ای بود در شهری و شهرستانی. سعدی افشار به مفهوم کامل کلمه در نوع نمایشی که اجرا می‌کرد، حرفه‌ای بود چراکه یک دوره طولانی هر روز و هر شب روی صحنه بود، به همین دلیل تعداد اجراهایی که سعدی افشار در آنها ایفای نقش کرده بود، بدون اغراق به چند هزار می‌رسید. سعدی افشار خود را سیاه نمی‌کرد که سیاه‌پوستی را دست‌بیندازد. بلکه این رنگ،‌رنگ‌دانایی بود که به چهره می‌مالید و دانایی‌اش را بهلول‌وار به‌کار می‌گرفت تا ارباب ثروت و قدرت در نمایش بر او «شخصیت‌سیاه» سخت نگیرند. او تنها کمدی سیاه ‌بازی نمی‌کرد، هر چند به‌قدری با این شخصیت عجین شده بود که در زندگی شخصی نیز او را بعضا همان‌گونه می‌یافتی که در نمایش به چشم می‌آمد. گاه به مناسبتي، کمدی سفید هم بازی می‌کرد. هرگز با کسی که راه و رسم کار را بلد نبود هم‌بازی نمی‌شد، از این رو که سیاه‌بازی خط و ربط‌و‌حساب و کتاب خودش را دارد. با سواد اندکی که داشت روزنامه می‌خواند تا به مناسب اخبار و حوادث روز هم انتقادی و طعنه‌ و طنزی داشته باشد. برخی از شگردهای کمدی خاص سعدی بود و قبل از وی کسی از آن شگردها استفاده نکرده بود،‌ در طنز سعدی گاه رگه‌های طنز عبیدزاکانی را می‌دیدی،‌ بی‌آنکه کلیات عبید را خوانده باشد. در اشعاری که به مناسبت روی صحنه می‌خواند، گاه اشعار سعدی شیراز را می‌شنیدی که در مقام طنز و فکاهه به‌کار می‌برد. مانند صحنه‌ای که در برابر یک حاکم سفاک می‌ایستاد و می‌خواند: ای زبردست و زیر‌دست آزار گرچه تا کی بماند این بازار به چه کار آیدت جهان داری مردنت به که مردم آزاری یاد سعدی شیراز کردم بی‌مناسبت نیست که از زبان سعدی شیرازی درباره سعدی افشار شعری بخوانم: ای که انکار کنی عالم درویشان را تو ندانی که چه سودا و سراست ایشان را گنج آزادگی و کنج قناعت ملکی است که به شمشیر میسر نشود سلطان را طلب منصب فانی نکند صاحب عقل عاقل آنست که اندیشه کند پایان را جمع کردند و نهادند و به حسرت رفتند وین چه دارد که به حسرت بگذارد آن را آن به در می‌رود از باغ به دلتنگی و داغ وین به بازوی فرح می‌شکند زندان را مبارک! می‌گفتی سیاه‌بازی تموم شد. پاشو ببین که این هموطنان چه جوری برای بدرقه‌ات اومدن. مطمئن باش که با روشن نگه‌داشتن چراغ سیاه‌بازی، تو را فراموش نمی‌کنند. خوش به حال کائنات،‌چه مجلس خنده‌ای دارند امشب! بشکن بشکنه بشکن من نمی‌شکنم بشکن اون بالا بالاهاس بشکن خود سعدی سیاه بشکن مهمون خداست بشکن اینجا نشکست یار گله داره اونجا می‌شکنه چون که خدا حوصله داره

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.