|

قهوه‌خانه چاله‌میدان

ابتدای جلد اول : عصر روز دوشنبه هفدهم ماه شعبان المعظم سال... 133 قمری، باد سختی در تهران پایتخت کشور ایران؛ همان کشوری که در مقابل عالم، به داشتن تمدن کهن و شعرای بزرگ و نامی مفتخر است، می‌وزید و گرد و خاکی برخاسته بود و عبور و مرور در خیابان‌ها را برای مردم مشکل و دشوار می‌ساخت. تنها عده کمی دیده می‌شدند که گویی اجبارا در این هوای طوفانی و پرگرد و خاک از منازل خود خارج شده و هرکدام به طرفی می‌رفتند. تهران گرچه شهر بزرگی است ولی جز در قسمت‌های شمال آن درشکه و واگن عبور نمی‌کند و قسمت جنوبی آن مسکن مردم طبقه سوم و فقیر است که دارای کوچه‌های بسیار تنگ و پرپیچ و خم و گود می‌باشد. در این قسمت یعنی جنوب شهر محله‌ای است به نام چاله‌میدان که شباهت زیادی به محله (کوردو میراکل) پاریس در چندصد سال قدیم دارد؛ چه در این محله چاله‌میدان هم مثل آن محله پاریس در قدیم عده‌ای از مردم وجود دارند که در اثر بی‌سوادی و بی‌اطلاعی از همه‌جا و همه‌چیز اخلاق غریبی داشته چنان‌که برای اختلافات کوچکی که در سر مختصر پول یا حرفی بین آنان پیش‌ آید یا حوادث بی‌اهمیتی مانند جلو افتادن علامت یا نخل یا دسته محله‌ای بر دسته محل دیگر، کمر قتل و از میان بردن یکدیگر را می‌بندند و هنوز هم بقیه آثار آن دیده می‌شود و مخصوصا گذر بابا نوروزعلی و وقایعی که سابقا در آنجا روی می‌داده، گفته ما را تایید می‌کند. مردم این محله شهر، از سیاست به کلی دور بوده و با یک بی‌قیدی تمام زندگی مخصوص خود را ادامه می‌دهند و غالبا وقایع مهمی که در قسمت شمالی تهران روی می‌دهد و حتی تمام دنیا از آن آگاه می‌شود، مانند تغییر دولت، برای آنها مدت‌ها پنهان می‌ماند. هرگاه دزد یا شخص جنایتکاری از محبس نظمیه موفق به فرار شود، پلیس غالبا فراریان را در این محله جست‌وجو می‌کند و بالاخره هم در همان‌جا موفق به دستگیری آنان می‌شود. در این محله قهوه‌خانه‌های مخصوصی وجود دارد که هریک از آنها پاتوق دسته‌ای از این مردم می‌باشد.روزی که حکایت ما شروع می‌شود در یکی از این قهوه‌خانه‌ها جمعی گرد هم نشسته و صحبت می‌کردند و چون به واسطه وزش شدید باد ناچار شده بودند در قهوه‌خانه را ببندند، دود چپق و تریاک و بخار سماور تمام فضای این قهوه‌خانه را گرفته و هوای آن به کلی تاریک شده بود. از درون قهوه‌خانه از پشت تنها شیشه کثیفی که بالای آن به شکل پنجره وجود داشت، زیرا بقیه روزنه‌های پنجره با کاغذ مسدود شده بود. گرد و خاک فراوانی که در کوچه در اثر باد برخاسته بود، مشاهده می‌شد. هوای قهوه‌خانه به قدری کثیف بود که اگر شخص غیرمعتادی به آنجا داخل می‌شد بی‌اختیار مشمئز شده و حالت تهوعی به او دست می‌داد. جمعیت این قهوه‌خانه مرکب از اصناف مختلف بود و هر شخص دقیقی به خوبی متوجه می‌شد که از هر صنفی پایین‌ترین طبقه‌اش در آنجا دیده می‌شود، هرچند نفر آنها در گوشه‌ای جمع شده و به صرف چای یا کشیدن چپق و تریاک مشغول بودند، فقط در آن میان یک نفر تنها در گوشه‌ای قرار گرفته و بدون اینکه با کسی گفت‌وگویی کند با حالی محزون سیگار خود را می‌کشید.این جوان که در حدود 25ساله به‌نظر می‌آمد، صورتی گندم‌گون، بینی کشیده و قلمی و چشمانی میشی‌رنگ و بسیار گیرنده داشت. لب‌هایش نازک و از میان آن دو ردیف دندان‌های سفید پیدا بود که خیلی با ظاهر مسکینش مغایرت داشت. لباسی بی‌اندازه ژولیده و مندرس در بر و سر و وضعش نشان می‌داد که شخص دست‌تنگ و گرفتاری است و گویی در آن موقع افکار زیادی او را مشغول داشته بود؛ چه گاه‌گاه سر را بلند کرده و به اطراف نگریسته و مجددا به دریای هم و غم فرو می‌رفت. بارقه امید بخشی از جلد دوم «یادگار یک شب»: هوا کم‌کم روشن می‌شد، نسیم سرد شب همچنان می‌وزید، در شهر تهران خاموشی و غوغا تواما حکمفرما بود؛ به این معنی که در اطراف شهر آرامش و سکوت همچنان ادامه داشت اما در وسط شهر به‌خصوص در میدان‌های توپخانه و مشق، هیجان رفت‌وآمد خاصی به‌چشم می‌خورد. در محله‌های تهران آن روز صبح در کنار هر فرد آژان، قزاقی دیده می‌شد. عابرین هم بدون اینکه از چگونگی پیشامد شب گذشته درست سر در بیاورند، با ترس و نگرانی به قزاق‌ها نگریسته و آنگاه آهسته راه خود را پیش می‌گرفتند و دور می‌شدند و تنها هر زمان که چندنفری با هم بودند یکی زیر گوش دیگری می‌گفت: «قزاق‌ها شهر را گرفتند! » در میدان توپخانه چنانکه گفتیم هیجان و سروصدا بیشتر بود و جمع کثیری مانند روز عید قربان در صحن آن گرد آمده بودند با این تفاوت که شاید در روز عید کسانی از میدان گذشته و به خیابان‌های دیگر می‌رفتند ولی در آن روز تقریبا همه از دروازه‌ها وارد میدان می‌شدند و به جمع می‌پیوستند. بیشتر دکان‌های شهر هنوز بسته مانده بود و صاحبانشان در انتظار روشن‌شدن وضع، به وسط شهر روی آورده بودند. اشراف‌زاده، تاجرزاده، بنا و عمله درهم، در میدان توپخانه به این‌طرف و آن‌طرف می‌رفتند و هریک با لحنی درباره پیشامد شب قبل اظهارنظر و عقیده می‌کردند. در ایوان عمارت نظمیه همان دستگاهی که جواد بیچاره را عضو بیمار و ناتوانی برای جامعه ساخت و همان اداره‌ای که در عوض برقراری امنیت در شهر وسیله‌ای برای ترساندن و به وحشت‌انداختن جوانان وطن‌دوست و آزادیخواه شده بود، چندنفر قزاق کشیک می‌کشیدند و به این‌سو و آن‌سو با قدم‌های نظامی می‌رفتند. یکی از میان جمع مردم می‌گفت: دیشب شاهزاده... را گرفتند و دیگری با اطمینان تمام خبر می‌داد که... السلطنه را از پشت منزل او بردند. همین موقع درشکه‌ای از طرف خیابان لاله‌زار وارد میدان شد و به جانب میدان مشق و عمارت قزاقخانه می‌رفت. در کنار راننده آن قزاقی نشسته بود و در داخل آن دو قزاق، مرد اعیان تنومندی را میان خود گرفته بودند. جوان سفیدروی کوتاه قدی که از وضع جدید بسیار عصبانی به‌نظر می‌آمد با دیدن آن درشکه و آن شخص تنومند ناله‌ای از تاثر سر داد: «آه، حضرت آقای... الدوله را می‌برند!» و بلافاصله با نگرانی تمام اضافه کرد: «پدرم را نگرفته باشند؟» همین موقع درشکه دیگری به صورت پیشین پدیدار شد و این‌بار جوان بی‌اختیار فریاد زد: «آقا جانم را هم بردند!» درشکه‌ها و کالسکه‌ها پی‌درپی می‌آمدند و همه‌گونه رجال و سیاستمداران را از تنومند و لاغر با انواع کلاه‌های بلند و کوتاه و پالتو یا لباده‌هایی با آستر خز و سمور به قزاقخانه می‌بردند. قلب مردم تهران از خوشی آکنده شده بود و خنده‌های بلند آنان نشان می‌داد چه اندازه از این رجال بیکاره و بی‌علاقه به وطن بیزارند و چگونه حبس و گرفتاری، حتی نیستی آنان را آرزو می‌کنند، اما در میان جمع اشخاصی هم بودند که با دیدن آن درشکه‌ها و کالسکه‌ها لرزشی بر بدنشان می‌افتاد و رنگ صورتشان می‌پرید و آنگاه در حالی‌که زیر لب کلماتی می‌گفتند خود را در میان جمعیت انداخته و دزدکی از میدان توپخانه بیرون می‌رفتند، اینان مردمانی بودند که کاسه‌لیسی رجال و زمامداران را کرده و با دریافت دستمزد ناچیزی برای آنان سروسینه زده بودند و اینک چون اربابان خود را گرفتار و حتی مواجه با خطر رسیدگی به اعمالشان در پشت میز محکمه عدالت می‌دیدند، آینده خویش را به‌نظر آورده و بی‌اختیار از ترس بر خود می‌لرزیدند. اینان سیاستمدارهای بازاری، پلوخورهای در سر هر سفره، خرازی فروش‌ها، ساعت پاک‌کن‌ها، روزنامه‌نویس‌های هتاک، افراد پرحرف احزاب، کارچاق‌کن‌ها و بالاخره مردمان بی‌مایه از علم و هنر بودند که می‌خواستند بدون آنکه زحمت فکر و کاری به خود بدهند، زندگی خوش و بی‌دردسری را بگذرانند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.