|

نگاهی به رمان «تهران مخوف»

پایان تجربه‌ای آغاز نشده

محمد رضایی‌راد

مساله اصلی رمان تهران مخوف این است که درست از جایی که باید آغاز شود، به پایان می‌رسد. این حرف به این معنا نیست که داستان آدم‌های رمان باید از این لحظه آغاز می‌شد یا همچنان ادامه می‌یافت، بلکه آن ایدئولوژی‌ای که رمان بر پایه‌ آن شکل گرفته، درست زمانی‌که رمان به پایان می‌رسد، متولد می‌شود. رمان در 1305ش، به شکل پاورقی منتشر شد و احیانا مشفق‌کاظمی هنوز متوجه نشده بود که ایدئولوژی کودتای سیم‌حوت، نه‌تنها با آزادشدن اشراف قاجاری از محبس کودتاچیان به پایان نرسیده، بلکه تازه آغاز شده است. تهران مخوف رمانی دوران‌نگار است. داستان عشقی فرخ و مهین بر بستر کشمکش‌های اواخر دوران قاجار و پس از مشروطیت‌ رخ می‌دهد. رمان می‌کوشد شرح دقیقی از اضمحلال سیاسی و اخلاقی دوران قاجار به دست داده و برآمدن نسل جدیدی را نشان دهد که عمدتا روشنفکرمآبان، متجددان و کارمندان تحصیلکرده بودند. اینان که نه از سنخ اشراف قاجاری و نه فرودستان و رعایا بودند، طبقه جدیدی را شکل دادند که به طبقه متوسط مشهور است. شهرها خاستگاه این طبقه و تجدد آرمان آن بود و بنابراین مقدر بود این طبقه و آمال و خواسته‌هایش موتور محرکه مدرنیزاسیون پهلوی اول باشند. اما رمان تهران مخوف، اگرچه رمانی دوران‌نگار است، اما تشریح دورانی که شرح آن را آغاز کرده به پایان نمی‌رساند و چون پیش از آن نوشته شده، شاید اصلا نمی‌تواند به پایان برساند، اما رمان به شهود هم رخ‌دادن رخدادی که آن همه آرزویش را دارد، درنمی‌یابد. با آزادشدن اشراف قاجاری، فرخ که همه آمال و آرزوهایش را برباد رفته می‌بیند، به بهانه بزرگ‌کردن فرزند، کنج عزلت اختیار کرده و همه‌چیز را به منتقم حقیقی حواله می‌کند. این کنش بیش از آنکه به ژرف‌نگری و ژرف‌نگاری رمان‌نویس وابسته باشد، بیش‌تر کنشی رمانتیک از سنخ کردار قهرمانانی همچون ژان‌والژان و عزلت‌گزینی نهایی او در صومعه است. گفته‌اند که تهران مخوف به‌شدت تحت‌تاثیر الکساندر دوما (کنت‌مونت کریستو) و میشل زواگو است، ‌اما بیش از اینها رمان تهران مخوف از بینوایان تاثیرگرفته است.رمان تهران مخوف را عموما رمانی اجتماعی دانسته‌اند، اما در عین‌حال این رمان را باید نخستین رمان سیاسی زبان‌فارسی هم دانست. زمینه‌های کودتای سیم‌حوت- کم‌وبیش- به خوبی در رمان بازنمایی می‌شود، روایت بر این زمینه گسترش یافته و فروبستگی آدم‌ها از طریق گشایش سیاسی‌ای که از طریق کودتای تجددخواهان رخ می‌دهد، ‌گشوده می‌شود و این دقیقا یا تقریبا همان کاری ا‌ست که ویکتور هوگو در بینوایان می‌کند. چاپ نخست ترجمه مستعان از رمان هوگو، چهارسال پس از چاپ تهران مخوف منتشر شد اما بسا که مشفق‌کاظمی با ترجمه‌های خلاصه‌تری از آن، که دیگران منتشر کرده بودند یا با اصل فرانسوی آن آشنایی داشت. احتمالا او دیکنز و فلوبر را نمی‌شناخت، اما نمی‌توان تصور کرد که بینوایان را نخوانده باشد. شاکله رمان اگرچه از قصه‌گویی شرقی و داستان‌های تودرتو بهره‌هایی برده است (مانند برخی کردارهای شبه‌عیارانه فرخ یا آنجا که زنان روسپی داستان مصایب‌شان را یک‌به‌یک تعریف می‌کنند)، اما به هر حال این رمان بر شاکله رمان‌های قرن نوزدهمی ساخته شده است. برخی از رمان‌های این دوران، ویژگی‌ منحصربه‌فردی دارند. این طرز رمان‌نویسی ربطی به سبک‌های ادبی (رمانتیسم یا رئالیسم) نداشت، بلکه اساسا شکل دیگری از تعریف داستان بود. این طرز رمان اساسا چیزی فراتر از تعریف داستان آدم‌ها، بلکه تعریف دورانی‌ است که داستان در آن رخ می‌دهد و بنابراین پیوندی جدایی‌ناپذیر با تاریخ و شهر دارد.رمان مولود و ابزار بیانی شهر مدرن است، همان‌گونه که تراژدی مولود و ابزار بیانی دولتشهر آتنی بود، اما این نکته را باید درنظر داشت که مدرنیته‌ای که با شهر و در شهر مابعد رنسانس رخ می‌داد، خود حاصل درگیری‌ای همه‌جانبه و بنیادین با ساخت‌های اجتماعی کهن‌تر و بنابراین رخدادی یکسر رادیکال و انقلابی بود. شهر به‌عنوان جایگاه بورژوازی انقلابی، در تضادی اساسی با فئودالیسم قرون وسطایی، فضایی پر از تنش و درگیری است. چالش گالیله با کلیسا نمودی از همین تنش پنهان و در واقع درگیری میان نهاد آموزش مدرن با آموزه‌های سنتی و در واقع درگیری میان مدرنیته شهری و کیهان ماقبل مدرن است. بنابراین در شهر، تاریخ و مکان درهم می‌آمیزند. پس بی‌دلیل نبود که دیکنز در داستان دو شهر، داستان آدم‌هایش را از طریق توصیف دقیق مکان (لندن و پاریس) و تاریخ (انقلاب 1789 فرانسه) پیش می‌برد. بشکه‌ که در کف سنگفرش محله سن‌آنتوان، در ابتدای رمان، جاری شده است، قرار است استعاره‌ای باشد برای جوی‌های خونی که در پایان رمان در زمان انقلاب در همین محله جاری می‌شود. جالب اینکه این محله سن‌آنتوان، که دیکنز محله و آدم‌هایش را در جریان انقلاب 1789 به دقت توصیف می‌کند، دقیقا همان محله‌ای‌ است که هوگو آن را در خلال انقلاب 1832 توصیف و فلوبر هم در انقلاب 1948 اشاره‌ای به آن کرده است. در این نحوه از رمان توصیف دقیق مکان و زمان یا به‌عبارت بهتر توصیف فضا و رخداد نه فقط بستر وقوع داستان، بلکه چیزی هم‌ارز داستان هستند. لوکاچ، رمان را جایگزین فرم حماسه می‌دانست، بنابراین رمان‌هایی همچون بینوایان، داستان دو شهر و تسخیرشدگان داستایفسکی، که به توصیف دوران برآمدن جنبش نهیلیسم در روسیه قرن نوزدهم می‌پرداخت، یا تربیت احساسات فلوبر که انقلاب 1848 پاریس را ترسیم می‌کرد، همگی جایگزین فرم حماسه در تعریف یک دوران بودند. رمان با شهر و تاریخ گره خورده بود. دیوید هاروی، در کتاب پاریس پایتخت مدرنیته، به‌عنوان یک جامعه‌شناس شهری همان توصیفی را از پاریس می‌کند که بیش از یک سده پیش از این هوگو در رمان بینوایان از پاریس کرده بود. او از همان زمان دانسته بود که پاریس مابعد بازسازی هوسمان و پاریس مابعد انقلاب‌های 1789، 1832 و 1848 را باید پایتخت همه جهان مدرن خواند. به‌زعم او پوست‌اندازی کالبد شهر که با تحول تاریخ سیاسی فرانسه آمیخته بود، همان مدرنیته شهر بود. شهر نه تنها نهادی مدرن، بلکه نهادی انقلابی بود. خود انقلاب هم امری مدرن بود، پیش از این هر‌چه هست آشوب و عصیان است، انقلاب امری مدرن است و درون شهر - و تنها درون شهر- رخ می‌دهد، بنابراین اصلا اتفاقی نیست که نخستین انقلاب مدرن جهان- انقلاب 1789 فرانسه- می‌باید در پاریس، نخستین شهری که درون همین انقلاب‌ها و به خاطر همین انقلا‌ب‌ها پوست می‌اندازد و بافت و کالبد خود را دگرگون می‌کند و مدرن می‌شود، رخ دهد. رمان بینوایان، داستان دو شهر و تربیت احساسات در واقع و در حقیقت می‌بایست حماسه این ساخت سیاسی و اجتماعی مدرن، یا به عبارت بهتر حماسه این دگرگونی بنیادین می‌بودند. بینوایان همان اندازه که داستان ژان‌والژان است، داستان شهر پاریس و داستان رخداد انقلاب 1832 هم بود. داستان دو شهر دیکنز همان اندازه که داستان‌ چارلز دارنی‌ است، داستان لندن و پاریس و داستان انقلاب 1789 نیز هست. بر این منوال تربیت احساسات فلوبر نیز در عین آنکه داستان فردریک موروست، داستان پاریس در دوران انقلاب 1948 هم هست. این رمان‌ها چیزی از تاریخ را ثبت می‌کنند که خود کتاب‌های تاریخی قادر به ثبت آن نیستند و آن داستان انسان‌های جزیی درون رخداد عظیم است. این انسان‌ها راهی به درون کتاب‌های تاریخ ندارند و بنابراین رمان آنان را حفظ می‌کنند. خواندن به‌ترتیبِ رمان‌های داستان دو‌شهر، بینوایان و تربیت احساسات در واقع خواندن تاریخ ناگفته دگرگونی پاریس در قرن نوزدهم است (امیل زولا هم در برخی از رمان‌هایش اشاره‌هایی به انقلاب کمون پاریس در 1871 کرده است). از این حیث طرز داستان‌گویی و درون‌مایه رمان تهران مخوف به شدت با این درک و طرز از رمان، همخوانی دارد. داستان عشق ناکام فرخ و مهین در زمینه تهران در دوران پایان قاجاریه تعریف می‌شود. مکان و تاریخ آشکارا در رمان حضور دارند. نام رمان آشکارا سرشت آن را برملا می‌کند. توصیفات دقیق نویسنده از محلات و اوضاع اجتماعی و سیاسی تهران در این دوران، به شدت یادآور رمان‌های دیکنز و هوگو است. رمان با شرح محله چاله‌میدان آغاز می‌شود و سپس آن را با محله کوردو میراکل پاریس مقایسه می‌کند. آیا می‌توان تردید کرد که رمان تحت‌تاثیر رمان دوران‌نگارانه بینوایان نبوده است؟ در تهران مخوف نیز همچون داستان دو شهر و بینوایان انسان، شهر و رخداد در آمیزه‌ای جدایی‌ناپذیر نموده می‌شوند. هرچند درست در همین لحظه است که رمان تهران مخوف از خود جا می‌ماند. رمان درست در جایی که ایدئولوژی پشتیبانی‌کننده‌اش، یعنی تجدد، رخ می‌دهد، به پایان می‌رسد. نه تنها وقوع آن را به شهود نوید نمی‌دهد، بلکه از خویش اعراض می‌کند. تهران تاریخ مدرنیسم شهری در سرزمین ایران است. نخستین شهری‌ است که شهرسازی مدرن و طراحی فضا در آن پیاده شده است. پوست‌اندازی همواره تهران از همان زمانی که آغامحمدخان روستای دوران صفوی «ته‌ران» را به عنوان پایتخت برگزید آغاز شد. اما به هر‌حال شکل نهایی دگردیسی تهران به عنوان یک شهر مدرن حاصل مدرنیزاسیون آمرانه رضاشاه است، به همین دلیل نه فقط کالبد شهر، بلکه نفوس درون آن نیز کالبد اجتماعی خود را تغییر دادند. تهران مکان رشد طبقه متوسط شهری و اقشار کارمند و تحصیلکرده بود. دوره پهلوی نخست نیروی خود را از رشد و پویایی این طبقه جدید کسب می‌کرد؛ طبقه‌ای که البته به خوراک فرهنگی‌ای نیاز داشت که خودش آن را تولید کرده باشد. سینماها و تئاترهای لاله‌زار و رمان‌هایی از نوع تهران مخوف خوراک فرهنگی این طبقه متوسط بود که توسط خودش تولید می‌شد و تجددخواهی، ایدئولوژی پشتیبانی‌کننده‌اش بود. بی‌جهت نبود که پدر مهین، ف... السلطنه، مدارس جدید و خواندن رمان را عامل اصلی انحراف و گستاخی جوانان می‌داند. در اینجا رمان انگار دارد به خودش ارجاع می‌دهد و به نقش مخرب خود اشاره می‌کند.رمان تهران مخوف را اگر رمانی دوران‌نگار بدانیم، آنگاه می‌توانیم درک کنیم که در واقع رمان شرح برآمدن این طبقه جدید و آمال و امیدهای آن است؛ آمال و امیدهایی که در محو اشرافیت پوسیده قاجار و خرافات و حیله‌های دینداران متظاهر متجلی می‌شد.تهران در قیاس با سایر پایتخت‌های ایران شهری بی‌تاریخ است و تاریخ آن اساسا با خود قاجاریه پیوند دارد. مخوف‌بودن تهران هم برای نویسنده، در همین ربط آن با تاریخ قاجار است. تهران در رمان عصاره انحطاط قاجار است. هرچند مخوف‌بودن آن را می‌توان در ایده رمانتیسیستی پاکی طبیعت و روستا در برابر انحطاط شهر نیز جست‌وجو کرد. فرخ تنها وقتی به روستا پناه می‌برد با انسان‌های پاک مواجه می‌شود. چهره تهران در رمان‌های رمانتیک دیگر این دوره، آثار محمد مسعود و محمد حجازی همواره چهره‌ای پلید و مخوف است. این دوگانگی و تناقضی است که رمان تهران مخوف قادر به حل آن نیست، از یک سو بر اساس ایده رمانتیک، شهری پلید و پلشت و (البته به دلیل عصاره قاجار بودنش) مخوف است و از سوی دیگر همین شهر، مکان بروز تجدد و تحول است. بر اساس همین تناقض است که تهران، فشرده تنش میان تجددخواهان و اشرافیت قاجاری است. از این‌رو شاید باید خود تهران را شخصیت اصلی رمان دانست. نام رمان به همین شخصیت ارجاع می‌دهد و نخستین سطرهای آن هم توصیف خود تهران و محله‌ای از محلات آن است. داستان به جز در تهران در هیچ جای دیگری نمی‌تواند رخ دهد زیرا تنها تهران تاریخ مدرنیسم و شروع چالش تجدد و سنت است. تنها تهران می‌توانست این آدم‌ها را در خود جمع کند و تنها در همین تهران «تهران مخوف» بود که قرار بود تاریخ ایران برای همیشه دگرگون شود. هیچ شهر دیگری آمیزه شهر، انسان و انقلاب را در خود جمع نکرده بود. بی‌جهت نبود که انقلاب مشروطه هم، به عنوان امری مدرن، باید در همین شهر رقم می‌خورد، آنچه پیش از این و در شهرهای دیگر رخ داده بود تنها شورش و آشوب بود، نه انقلاب. نطفه تحول تاریخی تجدد حتی در رمانتیسم داستان عشقی رمان و شبه‌عیاری‌های فرخ نیز مشهود است. پافشاری او بر سر ازدواج با مهین از سنخ پایداری مجنون و عاشقان کهن بر سر وصل به معشوق نیست. فرخ به‌عنوان انسان طبقه جدید با سنت‌های خانوادگی پیشین می‌ستیزد، اما این ستیز در عین‌حال ستیزی عمیق‌تر با طبقه اشراف و استبداد قاجار و همه سپهر جهان سنتی پیشین نیز هست. از این منظر رمان تهران مخوف در زمان خود تجربه‌ای یگانه و به واقع گونه‌ای مدرن و رمان در معنای دقیق خود بود. رمان هر‌چند داستان خود را تا به انتها ادامه نداده و از جایی وامی‌ماند، اما زمینه‌های سیاسی و اجتماعی رخداد تجدد را -کم‌وبیش- به‌خوبی بازمی‌کاود و از این حیث شاید تا به امروز تنها رمان دوران‌نگارانه شهر تهران است. رمان دوران‌نگارانه تجربه جاافتاده‌ای در سنت رمان‌نویسی ایرانی نیست. از این حیث رمان همسایه‌های احمد محمود که داستان آدم‌هایش را در پیوند با شهر اهواز و وقایع ملی‌شدن صنعت نفت ارایه می‌کند، درخشان‌ترین نمونه رمان دوران‌نگار است. از این حیث تجربه رمان‌نویسی از سنخ تهران مخوف را باید مسیری کم‌رهرو دانست که کم‌وبیش آغاز نشده به پایان رسیده است، درست مثل خود رمان که درست از جایی که باید آغاز شود، به پایان می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.