|

مرگ «سعدی افشار»، مرگ سیاه‌بازی نیست

اردشیر صالح‌پور

متاسفم که آخرین نسل بازمانده سیاه‌بازهای ایران یعنی «سعدی افشار» هم از بین ما رفت. این امر هرگز نباید این‌طور تعبیر شود که با از دست رفتن این نسل گونه تئاتر «سیاه بازی» را از دست بدهیم چرا که این‌گونه نمایش، برآمده از فرهنگ، سنت و ویژگی‌های کمیک تئاتر ایرانی است. سیاه‌بازی در ادامه راه «بقال بازی» است که از دوره صفوی دست‌کم در اسناد و مدارک اشاره مستقیم به آن شده و پس از گذر از دوره کوتاه زندیه، در دوره قاجار از ویژگی‌های موسیقایی برخوردار شد و بعد از آن هم ادامه پیدا کرد. این‌گونه تئاتر سیاه‌بازی یا «تخت حوضی» در دسته‌های تقلیدی در اواخر دوره قاجار از محافل درباری و بنگاه‌های تبلیغ و شادمانی به حیاط و خانه‌های ایرانی و جشن‌های مردمی از قبیل عروسی‌ها و ختنه‌سورانی‌ها و دیگر مجالس راه می‌باید و نسل‌به‌نسل منتقل می‌شود. از نخستین سیاه‌بازها باید از «اکبر نایب جعفری» و«بابا تیمور» یاد کرد و پس از آن باید به «ذبیح‌الله ماهری»، «مهدی مصري»، «سیدحسن یوسفی»، «محمود یکتا» و بالاخره «سعدی افشار» یاد کرد. از دست رفتن سعدی افشار نباید خاتمه تئاتر سیاه‌بازی در ایران تلقی شود و پیشنهاد می‌کنم که سالنی به نام سعدی افشار تاسیس یا نامگذاری شود و به طور مداوم این‌گونه نمایش ایرانی را هر شب و به طور سنتی اجرا کنیم و به این طریق حرمت هنرمندان این رشته را پاس بداریم و گونه نمایشی سیاه‌بازی را تداوم بخشیم. راه دیگر تداوم این‌گونه نمایش آن است که ما این ژانر نمایشی را به محافل علمی و آکادمیک کشانده و تئاتر سنتی ایرانی را در ابعاد وسیع دنبال کنیم. در میان خیل هنرمندان ایرانی که رویکردی به این‌گونه نمایشی داشته باشند، باید بگویم تنها «بهرام بیضایی» بوده است که این‌گونه نمایشی را تکامل بخشیده و در اشکالی نوین از سنت‌های تئاتر «روحوضی» و قواعد و مختصات فنی آن بعضا در نمایش‌های خود و اشکال مختلف بهره گرفته است. قطعا نمایش «تخت حوضی» ایرانی یکی از گونه‌های اصیل و سابقه‌دار نمایش ایرانی محسوب می‌شود و همپا با «تعزیه» که از فرهنگ دینی ما برآمده طی 200 سال اخیر توانسته است پرچمدار نمایش تقلید و کمدی ایرانی باشد. سیاه‌بازی در دو نقطه ایران یعنی شیراز و تهران جاری و ساری بوده و در دوران متفاوتی دچار گوشه‌گیری شده است. امیدواریم تئاتر سیاه‌بازی و تخت حوضی ایرانی با مرگ سعدی افشار خاتمه نیافته و مرگ ایشان آغازه‌ای برای تداوم و تکامل این‌گونه نمایش باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.