|

هادی مرزبان:

دردهایم را در کارهای رادی یافتم

فرزانه ابراهیم‌زاده. عكس: امیر جدیدی، شرق

دردهایم را در کارهای رادی یافتم
هادی مرزبان سال‌هاست که تنها کارگردانی است که فقط نمایش‌های اکبر رادی را به صحنه می‌آورد. همکاری که 29سال پیش با اجرای نمایش پلکان شروع شد و اگر آنچنان که خود او می‌گوید در حال حاضر آخرین متن از رادی باشد که به صحنه می‌برد با پلکان هم به پایان می‌رسد. پلکان در میان نمایش‌های رادی یکی از آثار شاخص اوست؛ نمایشی که به گفته رادی براساس سه قطعه عکس از یک نفر در سه دوره از زندگی‌اش نوشته شده است. روایت مردی به نام بلبل که از پسیخان رشت تا فرمانیه با پس‌زدن آدم‌ها بالا می‌رود و در نهایت نیز خودش عدالت را برقرار می‌کند. حالا هادی مرزبان بعد از سال‌ها بار دیگر این نمایش را با بازی دانیال حکیمی به صحنه برده است. به بهانه این اجرا که در اسفند و فروردین‌ماه در آخرین روزهای سال گذشته به پشت‌صحنه اجرای نمایش رفتیم و با مرزبان درباره پلکان و بلبل و آثار رادی صحبت کردیم. شاید در این مدت بارها به این سوال تکراری پاسخ داده باشید که چطور شد که بار دیگر به نخستین متنی که در سال 63 از اکبر رادی به صحنه بردید رجوع کردید و « پلکان» را بار دیگر به صحنه بردید و شما هم بارها به آن جواب دادید. اما شاید بتوانید بگویید که چرا باز هم نمایشی از اکبر رادی؟ این نکته را شاید برای نخستین‌بار دارم می‌گویم که پلکان احتمالا آخرین متن از آثار رادی است که روی صحنه برده‌ام و بعد از این اجرا احتمالا نمایشی از او را به صحنه نخواهم برد، البته این نکته را باید بگویم که تنها کار بزرگ رادی که تا الان کار نکردم و خیلی هم دوست داشتم همین حالا به صحنه ببرم، «از پشت شیشه‌ها» بود که به دلایلی که به شرایط کاری باز می‌گشت در حال حاضر نمی‌شد به صحنه برد و پلکان را به صحنه بردم. اما اینکه چرا پلکان، شاید به این دلیل که این نمایش را حدود 18سال پیش به صحنه برده بودم. در این سال‌ها جوان‌های زیادی بودند که متن را خوانده و راجع به اجرای ما نکاتی را شنیده بودند و از من می‌خواستند که این اجرا را به صحنه ببرم. جالب اینجاست که همه به من می‌گفتند که آن پلکان یک اجرای دیگری بود. همان‌طوری که می‌دانید خود نمایش پلکان در آثار رادی اثری متمایز و خاص است. از سوی دیگر خود من هم با توجه به اینکه روی آثار حساسیت دارم و معتقدم همه آثار رادی منحصربه‌فرد نیستند؛ درباره پلکان می‌توانم بگویم که این اثر جزو سه کار خاص اوست. من نقدهایی که درباره پلکان نوشته شده است چه روی متن و چه در زمان اجرای قبلی و اجرای کنونی شما خواندم که این نکته را تاکید می‌کرد. خود مرحوم رادی هم نسبت به پلکان و روزنه آبی و اگر اشتباه نکنم از پشت شیشه‌ها حساسیت خاصی داشت. در این نمایش‌ها گونه‌های خاصی از درام را می‌توانید ببینید و به همین دلیل هم رادی حس خاصی به آنها داشت. در مورد باغ شب‌نمای ما هم رادی این حس را داشت. با آن زبان قجری که در آن به کار گرفته بود و یک شیوه روایی خاص خودش را داشت. اما در مورد پلکان یک نکته دیگر را هم باید اضافه کنم که دیگر از من گذشته که شهوت صحنه داشته باشم و بخواهم خودم را نشان دهم. یا جوان جویای نام باشم. در تئاتر کار می‌کنید یا ماجرای مالی باید داشته باشد یا ماجرای معنوی‌. به لحاظ معنوی که خدا را شکر در موقعیتی نیستم که به دنبالش باشم. به لحاظ مادی نیز تئاتر چیزی ندارد که بخواهم به دنبال مسایل مادی آن باشم. اما باید بگویم که وقتی داشتم متن را انتخاب می‌کردم احساس کردم که جامعه در حال حاضر در زمانی به‌سر می‌برد که احتیاج دارد متنی مثل پلکان را به صحنه ببریم. جالب اینکه کسانی که می‌آیند این نمایش را می‌بینند می‌گویند که انگار یک‌ماه پیش این متن نوشته شده است. آن زمانی که این متن نوشته شده بود هم خیلی از تماشاگر‌ها می‌گفتند که چقدر وصف‌الحال امروز است و حالا بعد از 20سال باز هم در موردش همین نظر وجود دارد. اینجاست که من این اصطلاحم را به‌کار می‌برم که برخلاف همه ظاهربین‌ها، رادی برای همه زمان‌ها و همه مکان‌ها می‌نویسد. در دوسال گذشته شما دو متن رادی را به صحنه بردید که سال‌ها قبل اجرا کرده بودید. هم «پلکان»، هم «شب روی سنگفرش خیس خیابان». من این شانس را داشتم که هر دو اجرای «شب روی سنگفرش خیس خیابان» را دیدم و به جرات می‌توانم بگویم که اجرای سال 76 را بیشتر دوست داشتم. شاید به این دلیل که آن اجرا در تئاتر شهر بود و حضور جمشید مشایخی در نقش دکتر مجلسی را بیشتر دوست داشتم. از سوی دیگر وقتی یک نمایشی که خاطره خوبی از آن داشتی را دوباره ببینی شاید توقع داری این اجرای دوم همان حس خوب را به تو دهد. از سوی دیگر شما خیلی در اجرای دوباره «شب روی سنگفرش خیس خیابان» تغییری ندادید و اجرایی با همان شکل و شمایل اجرایی آن کار به صحنه بردید. اما درباره پلکان چون اجرای سال 63 را ندیدم نمی‌توانم این‌طور قاطع چنین نکته‌ای را اشاره کنم. اما شنیده‌ام که فردوس کاویانی در آن اجرا یکی از به‌یاد ماندنی‌ترین بازی‌هایش را داشته است. خودتان چقدر این اجرا را شبیه اجرای سال 63 می‌بینید؟ چرا به دلیل همین ویژگی که از آثار اکبر رادی می‌دانید، سعی نکردید به‌روز‌رسانی کنید؟ درباره شب روی سنگفرش خیس خیابان که اشاره کردید باید بگویم که رمز و راز هنر همین است که شما مخیرید کدام اجرا را دوست داشته باشید، البته من اینجا باید بگویم کمی اذیت می‌شدم که برخی از دوستان این دو کار را مقایسه می‌کردند. دو اجرای شب روی سنگفرش خیابان دو اثر مجزا بود. دوستانی که دستی برآتش داشتند، می‌دانند که چرا این دو با هم متفاوت است. من حتی در شخصیت خود دکتر مجلسی این تفاوت را قایل شدم. دکتر مجلسی اجرای اول آدمی بود وصف‌الحال آن زمان و براساس کارکتر خود آقای‌مشایخی و این اجرایی که آقای فراهانی به جای دکترمجلسی بازی می‌کرد وصف‌الحال این زمان. دکتر مجلسی‌های این زمان حالت تهاجمی‌تر دارند و البته براساس روحیات و شخصیت بهزاد فراهانی این دو اصلا قابل‌مقایسه نیستند. در یکی از بخش‌های کتاب مکالمات آقای رادی گفتند که هادی مرزبان خیلی نگران زمان این نمایش بود و من به او گفتم که اجازه داری که کوتاهش کنی. اما شما بعد از دو روز گفتید که نمی‌توانید از زمانش کم کنید. با توجه به وسواسی که از اکبر رادی سراغ دارید و با توجه به اجازه‌ای که از ایشان داشتید، ندیدم که بعد از درگذشتش خیلی دخل‌وتصرفی در کار‌هایشان داشته باشید. اتفاقا در همین اجرا 30دقیقه از متن اصلی کوتاه شده است. در سال 63 البته من با رادی رودربایستی داشتم و اولین کارم با او بود و از هیبت رادی می‌ترسیدم. از زمان دانشجویی او را می‌شناختم. شاید چندین‌بار درباره آشنایی‌ام با او گفتم که بار اولی که قرار بود او را ببینم در راه که می‌رفتم قیافه خشن ایبسن در ذهنم بود. چون با دیالوگ‌های او آشنا بودم. شما اگر رادی را ندیده باشید و دیالوگ‌هایش را شنیده باشید، فکر می‌کنید چه آدم خشن و تنومندی است. وقتی پشت آیفون صدایش را شنیدم گفتم که کسی دیگر است. این صدا نمی‌تواند متعلق به نویسنده این نوشته‌ها باشد. وقتی که او را دیدم متوجه شدم که چه آدم جنتلمن و مبادی آدابی است. در مورد خاطره‌ای که گفته راست می‌گفت. من مدتی با متن کلنجار رفتم و دیدم که واقعا شدنی نیست که چیزی را کم کنم. بعد رادی خندید و گفت درام صحیح این است که هر جایی را خواستید کم کنید. با این همه در این ربع قرنی که در کنار هم کار کردیم آن‌قدر به من لطف داشت و من البته به عنوان وکیل مدافع رادی اجازه ندادم هر کسی، هر کاری خواست انجام دهد. رادی موسیقی خاص خودش را در نمایش‌هایش دارد. کلماتش مخصوص خودش است و دیگر در تاریخ ادبیات نمایشی مانند او نخواهیم داشت. خب این باعث شده است که خیلی‌ها آثار اکبر رادی را به نام شما بشناسند و اصولا کارگردان‌های ما به سراغ متن‌های او نروند. تنها دوسال گذشته بود که به‌طور همزمان شما و آقای دلخواه «خانمچه و مهتابی» را به صحنه بردید. انگار همه قبول کردند که تنها کارگردانی که آثارش را کار می‌کند شما باشید. یک نکته جالب به شما بگویم؛ من در این سال‌ها آن‌قدر به آثار رادی آشنا هستم که بچه‌ها وقتی دیالوگ می‌گویند اگر یک واو جابه‌جا شود متوجه می‌شوم و می‌گویم این مال رادی نیست. گاهی شده که سر تمرین اصرار کردند که این جمله عین متن است اما بعد از اینکه کتاب را آوردند معلوم شده که درست می‌گفتم. چند شب پیش در صحنه، یکی از بازیگران گفت: «بارون داره می‌آد.» بعد از اجرا گفتم این جمله از نمایش نبود. رادی نمی‌گوید باران داره می‌آد. همه گفتند که نه جمله نمایش است. رفتیم به اصل نمایشنامه مراجعه کردیم و دقیقا دیدم که نوشته داره بارون می‌آد. سبک جمله‌ها فرق می‌کند. این هم در اثر نزدیکی روحی ما در این سال‌ها بود و به حدی رسید که اجازه داده بود در متن‌هایش دست ببرم. تا جایی که در آمیزقلمدون من یک صحنه کامل را حذف کردم. جالب بود در تلویزیون آن صحنه بود. مجید مظفری در آن صحنه بازی می‌کرد. در روی صحنه مرحوم آقالو بازی می‌کرد. تا سه شب مانده به اجرا فرزانه (کابلی) و ایرج راد چانه می‌زدند این صحنه را حذف کنید. می‌گفتند که این صحنه بودن یا نبودنش چه لطمه‌ای به اجرا می‌زند؟ اما قبول نمی‌کردم. تا سه شب مانده به اجرا که بالاخره تصمیم گرفتم و به فرزانه گفتم این صحنه را حذف می‌کنم که او از خوشحالی ساعت شش‌صبح به ایرج زنگ زد و گفت صحنه را حذف کرد اما در همان‌جا گفتم و الان هم می‌گویم که اگر زمانی در جایی آمیزقلمدون را دوباره به صحنه بیاورم این صحنه را اجرا می‌کنم. به این دلیل که اعتقاد دارم رادی درست نوشته است. پلکان را نیز با تخصصی که دارم و وسواسی که می‌دانم رادی داشت، کوتاه کردم. سعی کردم که هرس کنم نه اینکه کوتاه کنم. از حدود صدو‌خرده‌ای صفحه، یک‌پاراگراف یک‌پاراگراف حذف کردم و در مجموع شد نیم‌ساعت که این متن کوتاه شد. یعنی تغییر منحصر به همین کوتاه کردن بود؟ نه تفاوت‌های دیگری هم داشت. بلبل اجرای امسال با اجرای قبلی فرق داشت. یک‌بار با دانیال حکیمی صحبت می‌کردم به او گفتم که این بلبل به روزتر است. بلبل‌ها این‌روزها خیلی پررو شدند. دیگه میلیاردی هستند و زیر آن نمی‌پرند. گفتم که در کارنامه فردوس کاویانی بازی در نقش بلبل یکی از کارهای ویژه و منحصربه‌فرد بوده است. از آنجایی که می‌دانم ایشان یکی از دوستان شما هستند و هنوز هم با هم کار می‌کنید این سوال برای مخاطب پیش می‌آید که چرا این‌بار دانیال حکیمی دارد در نقش بلبل بازی می‌کند. شاید می‌شد به بازیگران دیگری که در این سال‌ها با شما همکاری کردند حتی ایرج راد برای این نقش فکر کرد. من افتخار می‌کنم زمانی که فردوس کاویانی در نقش بلبل بازی کرد و همان‌طور که شما گفتید خیلی‌خوب از عهده نقش برآمد و خودش هم زیبا بازی کرد. همان زمان این بازی کلی سروصدا کرد. الان هم دانیال حکیمی این نقش را خوب بازی کرده است. چند روز پیش یکی از تماشاگران با من صحبت می‌کرد؛ گفت سه‌برهه از بازیگری را دانیال حکیمی با شما کار کرده و در هر سه‌تای آنها عالی بوده است. در سال 1367 در «آهسته با گل سرخ» که با آن شناخته شد. در سال 84 هم بازی کرد و جایزه بهترین بازیگری را گرفت و این اجرا که همه معتقدند بازی خوبی داشته است. البته به یک نکته اشاره کنم که من در کارگردانی می‌گویم اگر هنر داشته باشم یک قابله خوبم. این بازیگر من است که از بطنش یک شخصیت را خلق می‌کنم. اگر یک کارگردان خوب باشم باید سعی کنم که خوب این بچه به‌دنیا بیاید و بی‌درد باشد. باید کمک به راحت بازی‌کردن او داشته باشم اما خلق شخصیت کار آن بازیگر است. به این نکته افتخار می‌کنم که بازیگرانی که با من کار می‌کنند بهترین بازی‌شان را بازی می‌کنند. این فقط مربوط به بازیگرهای شناخته شده نیست. با بازیگرهای تازه‌کار هم که کار می‌کنم همیشه گفته‌ام که سعی‌ات را بکن که به نقش نزدیک شوی. اما همان‌طور که گفتید در هر دو اجرا هم فردوس کاویانی و هم دانیال حکیمی نقش بلبل را فوق‌العاده بازی کرده‌اند. با توجه به اینکه من تاکید داشتم که این شخصیتم به نسبت زمانه خودش بازی کند. بلبل این اجرا، بلبل زیاده‌خواه امروزی است با تمام رذالت‌هایی که دارد. امروز بلبل‌ها خیلی به خودشان حق می‌دهند که میلیاردی بالا بکشند و هیچ‌کس هم حق ندارد که به آنها چیزی بگوید. پلکان همان‌طور که اشاره کردید یکی از آثار شاخص اکبر رادی است. خود ایشان در جایی گفته‌اند که این نمایش را با توجه به سه قطعه عکس نوشته‌اند. سه قطعه عکس در سه زمان از فردی که یکی از دانشجویان ایشان به او داده بود. با توجه به شناختی که از آثارش دارید فکر می‌کنید راز متفاوت بودن پلکان چیست؟ در همه دوره‌های کاری‌ام حتی زمانی که جوان بودم بزرگ‌ترین دغدغه‌ام فقروگرسنگی بود. فقر را خوب می‌شناسم و تجربه کردم. من دردی دارم. همان اول وقتی رادی را پیدا کردم و با همین پلکان وارد دنیای عظیم او شدم، فهمیدم که او هم همین درد را دارد. من چه محملی را می‌توانستم جز رادی پیدا کنم که راجع به بی‌عدالتی این‌طور زیبا گفته باشد. شما اگر آثار رادی را ببینید در تمام کارهایش بی‌عدالتی و فقر موج می‌زند. او همیشه به من می‌گفت تو یک شیطنت‌هایی در اجرایت داری که آن را در کارگردانی‌ات به‌کار می‌گیری که من دوست دارم. من آن چیزی که حق کارگردانی‌ام بود را انجام می‌دادم و جالب اینکه این مرد نازنین در تجدید چاپ‌هایی که بر آثارش داشت این تغییرات را لحاظ می‌کرد. برای همین هم پلکان را انتخاب کردم. شما در تک‌تک ارگان‌ها و نهادهای ما ببینید آن کسی که کارش را بلد است، کلاهش پس معرکه است. باید مثل بلبل زرنگ باشی تا بتوانی دیگران را کنار بزنی. من گهگاه می‌گویم بلبل لازم نیست میلیاردی بدزد. همین‌که در صف ترافیک ایستادی کسی که در بین خطوط می‌زند تا چندمتر جلوتر بیاستد اونم بلبلچه است. هر کسی که عادت داشته باشد حقوق دیگران را بخورد نوعی بلبل است. من برای ابراز فریاد و دردی که داشتم پلکان را برگزیدم. باید بگویم که آدم‌های رادی آدم‌های دور از ذهنی نیستند. در همین اجرا خیلی‌ها با من صحبت کردند و گفتند شبیه بلبل را می‌سازیم و من می‌گویم که نسخه نمی‌نویسم فقط آنچه را باید نشان دهم، نشان دادم. شخصیت اول نمایش‌های اکبر رادی بیشتر آدم‌های مثبت تئاتر هستند. اما بلبل شخصیت مثبت که نیست سیمای ضدقهرمان هم دارد. یک نکته‌ای بگویم همان‌طور که گفتم من با دانیال حکیمی سه نمایش از کارهای رادی را همکاری کردم. خدا رحتمش کند اکبر رادی را، می‌گفت نمی‌دانم چه اتفاقی برای این نقش رخ داده است. من نمی‌خواستم سینای آهسته با گل سرخ را دوست داشته باشند. بهمن ملودی شهر بارانی را نمی‌خواستم دوست داشته باشند اما بازی او باعث شده است که مردم دوست‌شان داشته باشند. در این نمایش هم همین‌طور؛ بعضی جاها مردم بلبل را دوست دارند. اصولا در رئالیست قهرمان وجود ندارد. آدم‌های رادی هم بد‌بد و خوب‌خوب نیستند. اسم خاکستری را نمی‌خواهم روی آن بگذارم. شخصیت‌هایش واقعی هستند. در کارهایش آن کسی که قاتل است عاشق هم می‌شود. در همین کار یک بخشی بود که در حذف ازبین رفته بود. با حرکت نشانش دادم. در بدترین جایی که بلبل دارد به بمانی ناسزا می‌گوید و بمانی به پای بلبل می‌افتد. یک حرکت گذاشته‌ام که او دستش را روی سر بمانی می‌گذارد. از آن طرف آدم خیلی‌خوب رادی هم خطا می‌کند. انسان این‌طوری است. آدم‌های رادی دارای کارکتر و بیوگرافی خاصی هستند. آدمی نیست که الکی خلق کرده باشد. همیشه می‌گفت شب نمی‌نشینم و درام خلق کنم. کارخانه درام‌نویسی نداشت. برای همین هم روی کارهایش حساسیت داشت. شش‌ماه جان می‌کند تا دیالوگ‌ها را بارها تکرار می‌کرد تا این آثار را می‌نوشت. آدم‌هایش کامل هستند. اگر بد هست خوبی‌هایی هم دارد. دقیقا بلبل در عین‌حال که منفی است، دوست داشتنی است. این هم از زرنگی و هفت‌خط بودن این شخصیت است. نمایش در پس سه‌برهه تاریخ جریان پیدا می‌کند. یک فضای روستایی در نمای اول. بعد در نمای دوم دوچرخه وارد می‌شود یعنی کمی مدرنیته توی فضا آمده است. در پاره سوم که در فرمانیه زندگی می‌کند. در کنار فضای دراماتیک یک برش تاریخی را نشان می‌دهد، اما در اجرا شما فرم را وارد کردید، حرکاتی که صحنه‌ها را به هم پیوند می‌زند. این، مقداری کار را از فضای رئالیستی رادی بیرون آورده است. در تمام آثاری که از رادی کار کردم حرکت گذاشتم. یک قرارداد نانوشته بین من، رادی و تماشاگرم بود. تماشاگرم باور کرده است در این نوع رئالیسم این حرکت وجود دارد. در شب روی سنگفرش خیس خیابان هم صحنه تجاوز که خیلی عجیب‌و‌غریب بود را با فرم نشان دادم. جمله‌ای از رادی نقل می‌کنم که گفته بود اگر 20صفحه می‌نوشتم، نمی‌توانستم با این یک فرم به این خوبی نشان دهم. اگر با تماشاگر عادی صحبت کنید، می‌گوید که چقدر خوب این پیش درآمدها خط داستان را به ما نشان می‌داد. من در این فرم‌ها از یکی از مقدمه‌های رادی برگرفتم. او در جایی در جواب این سوال که می‌توانی در یک جمله پلکان را تعریف کنی می‌گوید: پلکان قصه حرکت یک آدم از پسیخان رشت تا فرمانیه تهران. من این را گرفتم و برای تماشاگر عام که دیر بتواند متوجه شود به صورت اورتور یک پیش‌درآمد کل صحنه را به نمایش می‌گذاشتم. تمام اتفاقات در پنج‌صحنه نمایش نشان داده می‌شود. در پسیخان از قهوه‌خانه آغاز می‌شود و در صحنه پایانی از کاخ فرمانیه بیرون می‌آیند و فکر می‌کنم تماشاگر هم با آن ارتباط خوبی برقرار می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.