|

در حاشیه نمایش«این نوبت از کسان»

خشنودیان

علی شروقی

«خشنودیان» کیست؟ تاریخ، دست‌کم به گواه یک سند از بین انواع اسناد مکتوب و شفاهی به‌جا مانده از روز کودتای 28 مرداد 32، می‌گوید: «او تلفنچی مصدق بوده. کسی که روز کودتا به گفته آنکه خاطره را نقل کرده، با شنیدن زنگ تلفن دکتر مصدق، گوشی را برداشته. به تلفن جواب داده و بعد، از تاریخ بیرون رفته است.» به همین سادگی؛ تاریخ، رخدادها را ساده می‌کند. مخصوصا آنگاه که به مردم عادی، آنها که در راس هرم تاریخ نگار نیستند، می‌رسد. «مردم»، «توده»، «جماعت»، «مشتی رند»، اینها از جمله القابی است که تاریخ با انتسابشان به بی‌نام و نشان‌های تاریخ، آنها را یک‌کاسه می‌کند و بی‌نام و نشان‌تر از قبل، تحویل آیندگان می‌دهد. سایه‌روشن‌ها و تفاوت‌ها می‌ماند برای بیان هنری که در آن تاریخ رسمی، سروته می‌شود و در این فرآیند، بر عکس روایت تاریخی، جمع بی‌نام و نشان، در فرد فشرده و نام و نشان‌دار می‌شود. مثل خشنودیان - تلفنچی مصدق - در نمایشنامه «این نوبت از کسان»، نوشته ایثار ابومحبوب که این روزها به کارگردانی حسین ذوقی و با بازی محمدرضا نجفی در تالار انتظامی خانه هنرمندان، روی صحنه است. خشنودیان، در این نمایش، یک «مردم» نام‌و نشان‌دار شده است. جمع فرد شده، که بی‌اینکه فردیتش را از دست بدهد، مردم را با طیف رنگ‌ها و سایه روشن‌هایشان به نمایش می‌گذارد. خشنودیان، نه ایده ذهنی و نخبه‌گرایانه «مردم» که تن مردم است در مادی‌ترین شکل آن، چنانکه تشویش درون فرد نیز در بدن خشنودیان عینی و مادی شده است و الحق که محمدرضا نجفی با اغراق‌های هوشمندانه‌اش در حرکات بدن و چهره - که به رغم اغراق‌آمیز بودن، به هیچ‌وجه آزار‌دهنده نیستند - چه خوب این مادی شدن را به نمایش گذاشته است و برای روایت قصه مردم بدون تاریخ چه کسی بهتر از خشنودیان آدمی که مرکز صحنه نمایشی یک‌نفره را قبضه کند. صحنه را به دست گیرد و صدای بازیگران تاریخ را در بازی صحنه‌ای از صدای خود عبور دهد و اینگونه با تاریخ که همواره سرگذشت نخبگان و سردستگان و آدم‌های اساطیری راس هرم را بازگو می‌کند، درگیر شود. در «این نوبت از کسان»، بازیگران نقش اول تاریخ به بازیگران نقش دوم صحنه نمایش بدل می‌شوند. بازیگرانی بی‌چهره که شخصیت‌شان تنها از خلال مکالمات تلفنی خشنودیان تلفنچی ساخته می‌شود و صدایشان از طریق واکنش‌های خشنودیان به این صداها به گوش می‌رسد. بنابراین، نمای پرسپکتیوی صداها که بر اساس اولویت تاریخ نویس، در تاریخ سازماندهی شده، روی صحنه نمایش شکسته می‌شود و قهرمانان تاریخ، همه با هم برابر، در گوشی‌هایی که روی میز خشنودیان کنار هم ردیف شده، جاخوش کرده‌اند. همه روی میز، زیر دست خشنودیان. حتی خود مصدق، در این نمایش، شخصیتی است که زوائد اساطیری‌اش تراشیده می‌شود و بدن او، به گواه عکسی که راوی نمایش، در قول‌های بین صحنه‌ها وصف می‌کند، از بودن در تاریخ تن می‌زند و به قول راوی «به تاریخ رکب می‌زند.» مصدق، در اینجا ابژه روایت خشنودیان است. کافی است او و وزیرانش را مقایسه کنیم با شخصیت‌های عادی‌تر نمایش مثل رمضانی - تلفنچی وزیر کشور - و مش مهدی - آبدارچی مصدق - که هر دو شخصیت‌هایی به مراتب زنده‌تر و به یادماندنی‌تر در نمایش این نوبت از کسان هستند که اینجا نیز باید به نحوه بازی محمدرضا نجفی اشاره کنم که در گفت‌وگو با آنها لحنی را به‌کار می‌برد که شخصیت آنها از آن سوی خط تلفن، ساخته و ملموس و به‌یادماندنی می‌شود؛ ضمن اینکه ابژه‌گی در برابر خشنودیان را در شخصیت انگار شوخ و سرخوش و بی‌خیال و اهل بازی رمضانی و مش مهدی، کمتر می‌بینیم تا در قهرمانان تاریخی جدی آن سوی خط. در اواخر نمایش، وقتی کودتاچیان همه نهادها را تسخیر کرده‌اند، خشنودیان، ترس‌خورده به مش‌مهدی می‌گوید: «کی حواسش به من و تو هست؟» اما برخلاف آنچه بروشورهای نمایش به ما می‌گویند، این نوبت از کسان نه قصه مصدق که قصه «خشنودیان» است. قصه یک تلفنچی دفتر نخست‌وزیری که درست روزی که می‌خواهد کمی زودتر از اداره جیم شود و با نامزدش به تماشای تئاتر برود، از بد حادثه کودتا اتفاق می‌افتد و برنامه‌اش خراب می‌شود و این آغاز تراژدی اوست و این تراژدی به‌تدریج هولناک‌تر می‌شود. از عمل قهرمانانه هم خبری نیست. خشنودیان، ترسیده است و به تحت‌اللفظی‌ترین معنا، از ترس خودش را خراب کرده است. و البته بداقبالی دیگر او این است که درست روز کودتا مزاج سال‌ها در قبضش، به کار افتاده و از ترس روشدن کارخرابی‌اش نمی‌تواند از دفتر بیرون برود و... و طنز ماجرا اینجاست که در این لحظه، دکتر مصدق از آن سوی خط، در واکنش به بیچارگی او پاسخ‌هایی حماسی می‌دهد که بیشتر به درد ثبت در تاریخ می‌خورند تا علاج سردرگمی و ترس و تردید و بهت‌زدگی خشنودیان بیرون از تاریخ.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.