|

بررسی ایمنی لرزه‌ای سازه‌های سواحل خلیج‌فارس

نعل وارونه همسایگان

مهدی زارع.دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

خبر آمد که کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس، در پی زلزله‌ای با بزرگای 3/6 ریشتر در تاریخ 20 فروردین 92 در شهر «شنبه» در استان بوشهر، جلسه‌ای در شهر ریاض برگزار کرده‌اند و در مورد فعالیت نیروگاه هسته‌ای بوشهر و ناامنی آن به دلیل قرارگیری در پهنه‌ای لرزه‌خیز و خطرناک ابراز نگرانی کرده و از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواسته‌اند که در این مورد دقت کند و هشدار لازم را به ایران بدهد. در این میان برخی رسانه‌های آن سوی مرز هم بر آتش و تندی قضیه افزوده و با تهیه گزارشی از زبان کارشناسی، ابراز کردند که این نیروگاه روی گسل بنا شده و با توجه به زمین‌لرزه‌ای که رخ داده، این نگرانی وجود دارد که اگر سناریوی بدترین حالت رخ دهد (یعنی زمین‌لرزه‌ای بزرگ‌تر از آنچه رخ داده، بیاید) در آن صورت خطر انفجار و آلودگی، منطقه خلیج‌فارس را تهدید می‌کند و کشورهای حاشیه جنوبی این دریا متضرر می‌شوند. ضمنا بیان شد که چه بسا در ابتدا (در هنگام تعیین محل) و بعدها در هنگام مطالعات و طراحی، این ملاحظات ایمنی نادیده گرفته شده یا کمتر به آن پرداخته شده است. (و به این ترتیب به موضوع نگرانی کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس رنگ و جلوه بیشتری داد.) در این مورد ذکر چند نکته ضروری است: 1- اینکه نیروگاه هسته‌ای بوشهر یک نیروگاه شناخته‌شده بین‌المللی است، بر همگان روشن است. ملاحظات ایمنی این نیروگاه مورد توجه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است و در آن بررسی‌های مختلف ایمنی انجام شده و می‌شود و همچنان این کنترل و نظارت بر پایه استانداردها و پروتکل‌های بین‌المللی انجام می‌شود. لزوم رعایت استاندارد بین‌المللی برای ساخت نیروگاه‌های اتمی به میل یا نارضایتی یک کشور یا کشورهای همسایه آن وابسته نیست و کم و زیاد نمی‌شود. بنابراین ملاحظات ایمنی بین‌المللی وقتی وجود دارد، دادن بُعد تبلیغاتی و خبر برای «الزام» چنین کاری (که در چنین اخباری به ظاهر، این مهم نادیده گرفته شده) کاری حداقل بیهوده و دست بالاتر شیطنت‌آمیز و مغرضانه است. 2- در مورد مقایسه مورد نیروگاه هسته‌ای بوشهر و ایمنی لرزه‌ای با مورد انفجار در نیروگاه هسته‌ای فوکوشیمای ژاپن (در اثر زلزله و سونامی 11 مارس 2011در سواحل ژاپن)، قیاس مع‌الفارق صورت گرفته است و به نظر می‌رسد تشبیه بی‌وجهی انجام می‌شود. نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما در کنار اقیانوس آرام و در مجاورت نوار فعالی از دید زمین‌شناختی قرار دارد که زمین‌شناسان به آن «حلقه آتش» می‌گویند. بیشترین زلزله‌ها و آتشفشان‌های فعال جهان در این نوار دور اقیانوسی رخ می‌دهند و پتانسیل و توان لرزه‌زایی در سواحل ژاپن قابل مقایسه با توان لرزه‌زایی گسل‌ها در حاشیه خلیج‌فارس نیست. زمین‌لرزه‌ای که برای آن ناحیه برآورد شده و ایمنی نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما بر آن مبنا طراحی شده بود، زمین‌لرزه‌ای با بزرگای حداکثر 8 و سونامی با حداکثر ارتفاع امواج حمله‌ور آب در حدود 9 متربود. البته در رخداد 11 مارس 2011 زلزله‌ای با بزرگای 9 رخ داد و ارتفاع امواج سونامی به بیش از 12 متر رسید و به همین دلیل امواج آب و زباله‌های حمله‌ور به سوی ساحل، وارد خنک‌کننده‌های نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما شدند و در پی آن، انفجار در هر چهار رآکتور و فاجعه هسته‌ای رخ داد. حال مقایسه شود با آنچه در ناحیه خلیج‌فارس در انتظار است که البته در اندازه‌های رخداد 11 مارس 2011 و شرایط نوار ساحلی اقیانوس آرام نیست. البته نگارنده بر این باور است که باید بررسی‌های دقیق و مجددی روی توان لرزه‌زایی و پتانسیل سونامی در کل سواحل خلیج‌فارس با روش‌های مدرن و ابزارهای جدید در قالب پژوهش‌های منطقه‌ای انجام شود. 3- اینکه در هنگام انتخاب محل نیروگاه هسته‌ای بوشهر چه ملاحظات ایمنی (به غیر از در کنار آب دریا بودن و نزدیک بودن به منبع قرضه برای ساخت) در نظر گرفته شده، اکنون به خوبی مشخص نیست ولی مشخص است که پس از انتخاب محل، مطالعات گوناگون و مفصلی در این ساختگاه انجام شده است. اینکه ملاحظات فنی و ایمنی باید در مورد نیروگاه هسته‌ای بوشهر همواره رعایت شود، قطعی است و نیازمند توصیه یا یادآوری کسی نیست. 4- در مورد اثر زمین‌لرزه 20 فروردین 1392 در «شنبه»، در شهرستان دشتی در استان بوشهر، با بزرگای 3/6 باید یادآور شد که بر اساس گزارش مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، در ایستگاه شتاب‌نگاری ریز، شتاب حداکثر 70 گال (سانتیمتر بر مجذور ثانیه) در فاصله‌ای حدود 70 کیلومتری کانون زمین‌لرزه، گزارش شده است. نیروگاه هسته‌ای بوشهر در حدود 80 کیلومتری کانون زمین‌لرزه قرار داشته و قطعا شتاب ثبت و احساس شده در آن، از این میزان هم کمتر بوده است. این شتاب در حدود احساس شدن زمین‌لرزه توسط بیشتر ساکنان محل و معمولا بدون خرابی و خسارت است. ضمنا زمین‌لرزه طراحی برای نیروگاه هسته‌ای بوشهر (مانند تمام نیروگاه‌های هسته‌ای دیگر) با لحاظ کردن سناریوی بزرگ‌ترین رخداد ممکن صورت گرفته است. البته ملاحظات فنی و علمی دقیق در این محل باید از دید زمین‌لرزه رخ‌داده در نظر گرفته شود و این کار بر پایه بازدیدها و بررسی‌های فنی و تخصصی و پروتکل‌ها و استانداردهای موجود الزامی است. 5- اینکه ایمنی سواحل خلیج‌فارس باید در نظر گرفته شود، اتفاقا نکته‌ای است که کشور ما باید با دقت بیشتری آن را در نظر داشته باشد و چه بسا در این مورد تاکنون کوتاهی نیز صورت گرفته باشد. لازم به یادآوری است که در حاشیه جنوبی خلیج‌فارس تاسیسات مدرن و جدیدی احداث شده است (در نزدیکی سواحل دوبی، ابوظبی، دوحه، منامه، کویت، بندر احمدی و...) که شامل تاسیسات نفتی، جزایر مصنوعی و نیروگاه‌های مختلف است. در این زمینه یادآوری می‌شود که کشور امارات متحده عربی طی قراردادی با کشور فرانسه برای احداث اولین نیروگاه هسته‌ای در امارات، کار مطالعه و احداث این نیروگاه را به سرعت به پیش می‌برد. به باور نگارنده، اتفاقا این کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس هستند که به دلیل احداث این همه تاسیسات مختلف در سواحل جنوبی این شاخاب مهم و بین‌المللی، منطقه‌ای بالقوه با ریسک بالا از نظر ایمنی ایجاد کرده‌اند که در صورت هر نوع حادثه برای این تاسیسات، همه کشورهای ساحلی از جمله کشور ما متضرر خواهند شد و اتفاقا اثرهای زیست‌محیطی این خطرات بالقوه برای ایران که بیشترین ساحل را در خلیج‌فارس دارد، بسیار بیش از بقیه خواهد بود. از نظر جمعیت نیز ساکنان ایرانی در شهرهای ساحلی (بندرهای) استان‌های هرمزگان، بوشهر و خوزستان، برپایه برآوردهای سال 1390 مرکز آمار ایران، به حدود سه‌میلیون نفر می‌رسند (حدود 5/1‌میلیون نفر در استان هرمزگان، حدود 700هزار نفر در استان بوشهر و حدود 800هزار نفر در استان خوزستان) و این در حالی است که برپایه برآورد‌های سال 2012، حدود 12میلیون نفر در نواحی ساحلی کشورهای کویت، قطر، بحرین و امارات متحده عربی زندگی می‌کنند. بنابراین مردم ساکن در بنادر کل سواحل خلیج‌فارس در حدود 15‌میلیون نفر هستند که یک‌پنجم آن در سواحل شمالی آن در ایران ساکنند و البته در این میان، در اثر هر نوع خطری (که به نظر نگارنده ریسک آن در سواحل جنوبی آن بسیار بالاتر از سواحل شمالی آن است)، کل این 15‌میلیون جمعیت در معرض آسیب‌های احتمالی خواهند بود. 6- به باور نگارنده، نگاه واقع‌بینانه و بر پایه روش علمی و با در نظر گرفتن آمار و داده‌های واقعی می‌تواند پایه برآوردی دقیق از وضع موجود باشد. آنچه در شرایط کنونی و در پی زلزله 20 فروردین 1392 رخ داده است، بیشتر با نگاهی به انگیزه‌های خاص و غیرواقع‌بینانه صورت گرفته است که با حمایت و پوشش رسانه‌ای بین‌المللی به نشر و ترویج آن (به صورت نگرانی کشورهای جنوبی خلیج‌فارس از ناامنی در تاسیسات ایرانی در شمال خلیج‌فارس) نمایانده شده است. بررسی‌ها و داده‌های نگارنده نشان می‌دهد که اتفاقا این ما ایرانی‌ها هستیم که از توسعه‌های صرفا اقتصادی و مدرن‌سازی ناپایدار در سواحل جنوبی خلیج‌فارس هم برای ایمنی خود و محیط‌زیست کل خلیج‌فارس و هم برای ایمنی مردمان ساکن در کل سواحل این شاخاب مهم بین‌المللی نگران هستیم و باید نگران هم باشیم. نعل وارونه زدن در این مورد، نمی‌تواند واقعیت و داد‌ه‌های علمی را پنهان کند. 7- در پایان باور دارم که بهترین روش برای مقابله با هر نوع آسیب احتمالی در اثر ریسک تاسیساتی که در سواحل خلیج‌فارس نصب شده است (که بیشتر در کشورهای ساحلی جنوبی آن رخ داده است) همکاری و همفکری علمی و فنی تمام کشورهای منطقه و به ویژه با مشارکت علمی و فنی کشور ماست. این به نفع همه ساکنان سواحل خلیج‌فارس است. 8- ضمنا هیاهو و جنجال تبلیغاتی و رسانه‌ای ممکن است به نفع جنجال‌کنندگان تمام نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.