مروري بر رابطه ایران و مصر در گذر زمان
از نيل تا خليجفارس
زينب اسماعيلي
مصر در زمستان سال ۱۳۰۰ استقلال خود را از انگلستان به دست آورد. با اعلام استقلال مصر در سوم بهمن این سال، دولت ایران بلافاصله این کشور را به رسمیت شناخت و سرکنسولگری خود را در قاهره به سفارت ارتقا داد. در این زمان احمدشاه آخرین سالهای حکومت خود را پشتسر میگذاشت و کابینههای کوتاهمدت تحت سلطه رضاخان بر کشور حکمرانی میکردند. روابط ایران و مصر تا پیش از آن در حد سفارت نبود. انگلیسیها و پیش از آن، عثمانی که مصر را در تصرف خود داشت، تعیینکننده ماهیت و میزان روابط کشورهای جهان با حکومت دستنشاندهشان در قاهره بودند. نه حکومتهای مصر اختیارات کاملی برای برقراری مناسبات سیاسی با دیگر کشورها داشتند و نه ایران در سالهای آخر دوران قاجار سامان سیاسی داشت. با این همه، میان مردم دو کشور نوعی پیوند معنوی ایجاد شده بود. هر دو کشور در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی مورد تهدید و آزار انگلیسیها بودند و با یکدیگر نوعی احساس همدردی داشتند. شاید به همین دلیل نیز بعضی متفکران مخالف استبداد قاجار در دوران مشروطه، از جمله سیدجمالالدین اسدآبادی، قاهره را مرکزی برای فعالیتهای فکری خود ساخته بودند. سالهای
جنگ جهانی اول و مبارزه مردم هر دو کشور با سلطه انگلیسیها، پیوند میان دوملت ایران و مصر را افزایش داد. اوج این مبارزات را میتوان در حرکت آزادیخواهانه مردم ایران علیه قرارداد ۱۹۱۹ ـ منعقده بین وثوقالدوله و انگلیس ـ مشاهده کرد. همزمان با همین حرکت آزادیخواهی، در مصر نیز مبارزات مردمی علیه سلطه انگلیس وجود داشت که نهایتا در ۱۳۰۰ به استقلال مصر انجامید. سفارت ایران در قاهره تا هنگام انقراض سلسله قاجار (۱۳۰۴) فعال نبود، اما پس از آن و در پی تاجگذاری رضاخان (۱۳۰۵) اولین قرارداد مودت و دوستی میان دو کشور در سال ۱۳۰۷ منعقد شد. مناسبات رضاخان با حکومت ملک فواد در مصر صمیمی بود. در مجموع، روابط تهران وقاهره از ۱۳۰۰ که سفارت ایران در مصر دایر شد، تا ۱۳۳۱ که حکومت سلطنتی در این کشور منقرض شد، دو ویژگی اصلی داشت: اول، همکاری مثبت دولتی و مناسبات صمیمی در سطح دو حکومت و دوم، مبارزه مشترک دو حکومت با اسلامخواهی مردم. هم حکومت پادشاهی هر دو کشور و سلطه انگلیس بر هر دو نظام و هم مبارزه مشترک آنها با اسلامگرایی در کشورشان موجبات گرمی مناسبات را فراهم آورده بود. اسفند 1317؛ ازدواج سلطنتی یکی از
دلایلی که به طور موقت به تحکیم روابط تهران و قاهره انجامید، ازدواج محمدرضا پهلوی ـ ولیعهد وقت ایران ـ با فوزیه - دختر ملک فواد و خواهر ملک فاروق پادشاه مصر ـ در اسفند ۱۳۱۷ بود. این ازدواج که دو سال ونیم قبل از سقوط حکومت رضاشاه انجام شد، تنها ۱۰ سال دوام آورد و در سال ۱۳۲۷ به متارکه انجامید و روابط دو دولت مصر و ایران را به سردی کشاند. تابستان 1331؛ جمال عبدالناصر و تیرگی روابط در پی سقوط ملک فاروق در تابستان ۱۳۳۱ و به قدرت رسیدن نظامیان چپگرا از جمله ژنرال محمد نجیب و جمال عبدالناصر، روابط تهران و قاهره تیره شد. حکومت ایران دولت همپیمان خود را در مصر از دست داد و دولت دیگری در ضدیت با نظام سلطنتی و انگیزههای سوسیالیستی و چپگرایانه به قدرت رسید. حکومت جدید مصر با مخالفان شاه از جمله مصدق، روابطی برقرار کرد. حکومت مصر پس از سقوط ملک فاروق، از مبارزات ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت میکرد. به همین دلیل، سفر محمد مصدق ـ نخستوزیر وقت ایران ـ به قاهره با استقبال جمال عبدالناصر و دیگر مقامات مصری روبهرو شد، اما کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بازگشت شاه بهبود مناسبات دو کشور را از بین برد. بدبینی
جمال عبدالناصر نسبت به شاه، جای گرفتن دو رژیم در دو بلوک سیاسی متفاوت ـ شرق و غرب ـ اختلاف ناصر با اسراییل، همپیمانی شاه با صهیونیستها و عوامل دیگر، به دوری تدریجی تهران و قاهره انجامید. اتحاد جماهیر شوروی و سایر دولتهای کمونیستی، بهتدریج با مصر متحد شدند. در مقابل آمریکا، انگلیس، اسراییل و سایر رژیمهای غربگرا، نیز با شاه متحد شدند. تحت تاثیر این تحولات، دهه ۳۰ شمسی، دهه روابط تیره ایران و مصر بود. تابستان 1339؛ قطع رابطه در تابستان ۱۳۳۹ جمال عبدالناصر در پی نطق شدیداللحنی علیه حکومت شاه، دستور قطع رابطه سیاسی با تهران را به دلیل همپیمانی شاه با اشغالگران صهیونیست صادر کرد. جمال عبدالناصر در نطق خود شاه را همدست صهیونیستها نامید و این همدستی را مغایر با آرمان کشورهای عربی و اسلامی تلقی کرد. متعاقب این اقدام ناصر، شیخ شلتوت رییس دانشگاه الازهر نیز طی تلگرامی به شاه ـ ۵ مرداد ۱۳۳۹ ـ اقدام وی را در شناسایی سیاسی اسراییل و ایجاد رابطه سیاسی با این رژیم، را خیانت به مسلمین نامید و از وی انتقاد کرد. شاه نیز پنج روز بعد در پاسخ به تلگرام رییس الازهر اعلام کرد شناسایی اسراییل توسط
ایران، ۱۰ سال قبل صورت گرفته و اکنون اتفاق تازهای نیفتاده است. روابط مصر با تهران ۱۰ سال قطع بود. در ۲۳ مرداد ۱۳۳۹، اتحادیه عرب با اعمال نفوذ جمال عبدالناصر، خلیجفارس را به نام جعلی یاد کرد و کنفرانس حقوقدانان عرب نیز در ۱۳۴۳ تحت نفوذ ناصر، برای نخستین بار از خوزستان ایران با نام جعلی «عربستان» یاد کردند. این اقدامات که با پوشش «پان عربیسم» تبلیغ میشد، از سویی شکاف بیشتر بین شاه و سایر رژیمهای عرب را در پی داشت و از سوی دیگر به حمایت بیش از پیش آمریکا و رژیم صهیونیستی از شاه انجامید. مصر در زمستان سال ۱۳۰۰ استقلال خود را از انگلستان به دست آورد. با اعلام استقلال مصر در سوم بهمن این سال، دولت ایران بلافاصله این کشور را به رسمیت شناخت و سرکنسولگری خود را در قاهره به سفارت ارتقا داد. در این زمان احمدشاه آخرین سالهای حکومت خود را پشتسر میگذاشت و کابینههای کوتاهمدت تحت سلطه رضاخان بر کشور حکمرانی میکردند. روابط ایران و مصر تا پیش از آن در حد سفارت نبود. انگلیسیها و پیش از آن، عثمانی که مصر را در تصرف خود داشت، تعیینکننده ماهیت و میزان روابط کشورهای جهان با حکومت دستنشاندهشان در قاهره بودند.
نه حکومتهای مصر اختیارات کاملی برای برقراری مناسبات سیاسی با دیگر کشورها داشتند و نه ایران در سالهای آخر دوران قاجار سامان سیاسی داشت. با این همه، میان مردم دو کشور نوعی پیوند معنوی ایجاد شده بود. هر دو کشور در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی مورد تهدید و آزار انگلیسیها بودند و با یکدیگر نوعی احساس همدردی داشتند. شاید به همین دلیل نیز بعضی متفکران مخالف استبداد قاجار در دوران مشروطه، از جمله سیدجمالالدین اسدآبادی، قاهره را مرکزی برای فعالیتهای فکری خود ساخته بودند. سالهای جنگ جهانی اول و مبارزه مردم هر دو کشور با سلطه انگلیسیها، پیوند میان دوملت ایران و مصر را افزایش داد. اوج این مبارزات را میتوان در حرکت آزادیخواهانه مردم ایران علیه قرارداد ۱۹۱۹ ـ منعقده بین وثوقالدوله و انگلیس ـ مشاهده کرد. همزمان با همین حرکت آزادیخواهی، در مصر نیز مبارزات مردمی علیه سلطه انگلیس وجود داشت که نهایتا در ۱۳۰۰ به استقلال مصر انجامید. سفارت ایران در قاهره تا هنگام انقراض سلسله قاجار (۱۳۰۴) فعال نبود، اما پس از آن و در پی تاجگذاری رضاخان (۱۳۰۵) اولین قرارداد مودت و دوستی میان دو کشور در سال ۱۳۰۷ منعقد
شد. مناسبات رضاخان با حکومت ملک فواد در مصر صمیمی بود. در مجموع، روابط تهران وقاهره از ۱۳۰۰ که سفارت ایران در مصر دایر شد، تا ۱۳۳۱ که حکومت سلطنتی در این کشور منقرض شد، دو ویژگی اصلی داشت: اول، همکاری مثبت دولتی و مناسبات صمیمی در سطح دو حکومت و دوم، مبارزه مشترک دو حکومت با اسلامخواهی مردم. هم حکومت پادشاهی هر دو کشور و سلطه انگلیس بر هر دو نظام و هم مبارزه مشترک آنها با اسلامگرایی در کشورشان موجبات گرمی مناسبات را فراهم آورده بود. اسفند 1317؛ ازدواج سلطنتی یکی از دلایلی که به طور موقت به تحکیم روابط تهران و قاهره انجامید، ازدواج محمدرضا پهلوی ـ ولیعهد وقت ایران ـ با فوزیه - دختر ملک فواد و خواهر ملک فاروق پادشاه مصر ـ در اسفند ۱۳۱۷ بود. این ازدواج که دو سال ونیم قبل از سقوط حکومت رضاشاه انجام شد، تنها ۱۰ سال دوام آورد و در سال ۱۳۲۷ به متارکه انجامید و روابط دو دولت مصر و ایران را به سردی کشاند. تابستان 1331؛ جمال عبدالناصر و تیرگی روابط در پی سقوط ملک فاروق در تابستان ۱۳۳۱ و به قدرت رسیدن نظامیان چپگرا از جمله ژنرال محمد نجیب و جمال عبدالناصر، روابط تهران و
قاهره تیره شد. حکومت ایران دولت همپیمان خود را در مصر از دست داد و دولت دیگری در ضدیت با نظام سلطنتی و انگیزههای سوسیالیستی و چپگرایانه به قدرت رسید. حکومت جدید مصر با مخالفان شاه از جمله مصدق، روابطی برقرار کرد. حکومت مصر پس از سقوط ملک فاروق، از مبارزات ملی شدن صنعت نفت ایران حمایت میکرد. به همین دلیل، سفر محمد مصدق ـ نخستوزیر وقت ایران ـ به قاهره با استقبال جمال عبدالناصر و دیگر مقامات مصری روبهرو شد، اما کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بازگشت شاه بهبود مناسبات دو کشور را از بین برد. بدبینی جمال عبدالناصر نسبت به شاه، جای گرفتن دو رژیم در دو بلوک سیاسی متفاوت ـ شرق و غرب ـ اختلاف ناصر با اسراییل، همپیمانی شاه با صهیونیستها و عوامل دیگر، به دوری تدریجی تهران و قاهره انجامید. اتحاد جماهیر شوروی و سایر دولتهای کمونیستی، بهتدریج با مصر متحد شدند. در مقابل آمریکا، انگلیس، اسراییل و سایر رژیمهای غربگرا، نیز با شاه متحد شدند. تحت تاثیر این تحولات، دهه ۳۰ شمسی، دهه روابط تیره ایران و مصر بود. تابستان 1339؛ قطع رابطه در تابستان ۱۳۳۹ جمال عبدالناصر در پی نطق شدیداللحنی علیه حکومت شاه،
دستور قطع رابطه سیاسی با تهران را به دلیل همپیمانی شاه با اشغالگران صهیونیست صادر کرد. جمال عبدالناصر در نطق خود شاه را همدست صهیونیستها نامید و این همدستی را مغایر با آرمان کشورهای عربی و اسلامی تلقی کرد. متعاقب این اقدام ناصر، شیخ شلتوت رییس دانشگاه الازهر نیز طی تلگرامی به شاه ـ ۵ مرداد ۱۳۳۹ ـ اقدام وی را در شناسایی سیاسی اسراییل و ایجاد رابطه سیاسی با این رژیم، را خیانت به مسلمین نامید و از وی انتقاد کرد. شاه نیز پنج روز بعد در پاسخ به تلگرام رییس الازهر اعلام کرد شناسایی اسراییل توسط ایران، ۱۰ سال قبل صورت گرفته و اکنون اتفاق تازهای نیفتاده است. روابط مصر با تهران ۱۰ سال قطع بود. در ۲۳ مرداد ۱۳۳۹، اتحادیه عرب با اعمال نفوذ جمال عبدالناصر، خلیجفارس را به نام جعلی یاد کرد و کنفرانس حقوقدانان عرب نیز در ۱۳۴۳ تحت نفوذ ناصر، برای نخستین بار از خوزستان ایران با نام جعلی «عربستان» یاد کردند. این اقدامات که با پوشش «پان عربیسم» تبلیغ میشد، از سویی شکاف بیشتر بین شاه و سایر رژیمهای عرب را در پی داشت و از سوی دیگر به حمایت بیش از پیش آمریکا و رژیم صهیونیستی از شاه انجامید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.