|

برای سالمرگ «سارتر» و «دوبوار»

جنگ «سارتر» برای شکر کوبا

اسدالله امرایی

«ژان پل سارتر» نویسنده و فیلسوف فرانسوی یکی از تاثیرگذارترین روشنفکران قرن بیستم بود که همراه با «سیمون دوبوار» بخش بزرگی از تاریخ جنبش روشنفکری را در جهان اگر نه هدایت می‌کرد در آن وزنه سنگینی به حساب می‌آمد. ژان پل 15ماهه بود، که پدرش مرد و او تا سن 10سالگی نزد خانواده مادری‌اش بزرگ شد تا شاید مهر تاییدی باشد بر فرضیه‌ای که معتقد بود همه نوابغ و مصلحان اجتماعی عالم غالبا یتیم بوده‌اند. با حضور در محیط کتابخانه پدربزرگ با ادبیات آشنا شد. در 16سالگی در مدرسه با پل نیزان، نویسنده صمیمیتی به‌هم زد. سارتر به همراه نیزان برای ادامه تحصیل در رشته فلسفه وارد دانشسرای عالی پاریس شد. نخستین رمان فلسفی‌اش تهوع نام داشت و معروف‌ترین داستانش دیوار است که صادق هدایت برای نخستین‌بار به فارسی ترجمه کرد. داستانی به غایت فلسفی و از پیش اندیشیده و یکی از برترین داستان‌های جهان بود که کل فلسفه اگزیستانسیالیسم را توضیح می‌دهد. نویسنده‌ای به غایت پرکار بود و می‌گویند به‌طور متوسط 12 ساعت در روز می‌نوشت و در مدت 9 ماه حدود 2000 صفحه نوشته بود که بخشی از آن با نام دفترهای بلاهت جنگ چاپ شد. سارتر در 21 ژوئن 1940، به اسارت ارتش نازی در آمد و به اردوگاهی در آلمان منتقل شد ولی با جعل مدارک پزشکی توانست آزاد شود. وی جنبش مقاومتی را به نام جنبش سوسیالیسم و آزادی تشکیل داد، البته این جنبش چندان نپایید. او در سال 1943، نمایشنامه مگس‌ها را منتشر کرد که از آثار سیاسی خوب دوران خودش بود. سارتر هم مانند بسیاری از روشنفکران هم‌عصر خود به جنبش چپ پیوست و آرمان انقلاب سوسیالیستی را تبلیغ می‌کرد. او هم مثل بسیاری از همفکرانش به جست‌وجوی راه سومی برآمد که هم با سرمایه‌داری و امپریالیسم و هم سوسیالیسم نسخه‌ روسی مخالفت می‌کرد. او ضد جنگ در شبه جزیره‌ هند و چین موضع‌گیری کرد و امپریالیسم آمریکا را مورد انتقاد قرار داد. سارتر، کمونیسم را راه‌حل همه مشکلات پرولتاریا می‌دانست، هرچند بعدها به صورت غیررسمی به طرفداری حزب کمونیست فرانسه پرداخت و به علت شهرت و محبوبیتی که در میان روشنفکران داشت به عنوان سخنگوی حزب به اتحاد شوروی سفر کرد و ریاست انجمن فرانسه - شوروی را برعهده گرفت و عضو شورای جهانی صلح شد. هواداری سارتر از حزب کمونیست فرانسه تا پاییز 1956 و حمله ارتش سرخ به بوداپست ادامه داشت اما پس از سرکوب جنبش اعتراضی مردم مجارستان و چکسلواکی راه خود را از حزب جدا کرد اما به نفی سوسیالیسم نپرداخت. فلسفه سارتر مبتنی بر آزادی است اما به اعتقاد او آزادی، ماهیت و جوهر بشر نیست بلکه چیزی است که به بشر امکان می‌دهد تا ماهیت خود را تحقق بخشد و رفته رفته، تعریفی از خود به دست دهد. قدرتی است که بشر به وسیله آن می‌تواند جهان را تغییر دهد. آزادی، امکان بشر برای زندگی بهتر است اما برای همین آزادی، حدی هم وجود دارد. هر فردی ناچار است با دیگران زندگی کند، حتی اگر از آنها کناره بگیرد؛ یعنی اینکه گریز از اجتماع ممکن نیست. بی‌طرفی را در جهان امروز بی‌معنا می‌دانست و باور داشت بی‌طرفی، جانبداری از ستم است. سارتر در سال ۱۹۶۴، برنده جایزه نوبل ادبیات شد اما به عنوان اعتراض این بزرگ‌ترین افتخار را نپذیرفت، هرچند کمیته نوبل نام او را از فهرست برندگان حذف نکرد. سارتر فعالیتش را محدود به فرانسه نکرد و هر جای جهان که جنبشی علیه ستم شکل می‌گرفت سارتر در فهرست پشتیبانان آن قرار داشت. انقلاب‌های کوبا، ویتنام، الجزایر، جنبش‌های چریکی آمریکای لاتین و ادبیات متعهد و ضد ستم و دیکتاتوری آن خطه همواره از حمایت سارتر برخوردار بود. یکی از معروف‌ترین کتاب‌های او با نام جنگ شکر در کوبا پیش از انقلاب در ایران جزو کتاب‌های ممنوعه بود. سارتر ریاست سازمان دفاع از زندانیان سیاسی ایران را تا زمان پیروزی انقلاب برعهده داشت. امضای او پای همه بیانیه‌هایی که علیه دیکتاتوری شاه بود به چشم می‌خورد. در مبارزه مردم شیلی علیه دیکتاتوری پینوشه هم در کنار آنها فعال بود اساسا مفهوم ادبیات متعهد در جهان با سارتر و سیمون دوبوار شکل گرفت. البته مثل خیلی از پدیده‌های اجتماعی بین‌المللی دیگر رفتارهای او هم مقلدانی پیدا کرد که چون حاصل تفکر نبود و صرفا به تقلید پوسته می‌پرداخت به تربیت پدرخوانده‌های ادبی در برخی از کشورهای جهان سوم نظیر ما انجامید. خوشبختانه سارتر با قلم اهل فن به فارسی زبان‌ها معرفی شد؛ ابوالحسن نجفی، احمد میرعلایی، صادق هدایت و احسان نراقی که سال‌ها با او مراوده داشتند. ران ملخی هم سهم من است از ترجمه آثار سارتر. داستان کوتاهی در مجموعه بیست که بیست داستان کوتاه از بیست نویسنده برنده جایزه نوبل ادبیات را در خود جا داده؛ داستان ارستراتوس. سارتر در سال ۱۹۸۰ از دنیا رفت. در مراسم تشییع‌جنازه‌ او جمعیتی قریب به صدهزار نفر شر کت داشتند که در پاریس بی‌سابقه بود. بسیاری از سیاستمداران جهان در مرگ او پیام تسلیت منتشر کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.