|

رجال انگشت‌شمار

بهروز طیرانی . روزنامه‌نگار و فعال سیاسی

«... و در این میان گروه انگشت‌شماری هستند که یاد معاد و هنگامه بازگشت چشم‌هایشان را بر همه چیز بسته است و هول محشر ریزش اشک‌هایشان را افزون‌تر کرده است. چندان اندرز داده‌اند که به ستوه آمده‌اند و چنان سرکوبی شده‌اند که شکوهی ندارند و چندان قربانی داده‌اند که انگشت‌شمارند...» (بخشی از خطبه 32 نهج‌البلاغه)
وقتی خواستم به مناسبت یازدهمین سالگرد مرحوم دکتر «یدالله سحابی» بنویسم، ناخودآگاه به یاد این عبارت از کلام امیرالمومنین افتادم. سحابی، شاید انسانی بود که هم از یاد و ذکر خدا و روز بازپسین غافل نبود و هم دمی از انجام مسوولیت‌های اجتماعی و سیاسی غفلت نکرد و تا روزهای پایان عمر بلند خود، نه تنها واجباتش ترک نشد بل از انجام مستحبات دینی نیز غفلت نکرد و همواره ذکر خدا و یاد روز حساب را ملکه ذهن و عمل خود ساخته بود. این خداباوری و یاد کرد روزی که عمل و عقیده انسان‌ها در آن روز مورد محاسبه و بازخواست قرار می‌گیرد، سبب شده بود تا سحابی دیگر جنبه‌های زندگی خود را بر آن پایه و اساس بنا نهد. پایبندی به نظم و انضباط در امور، جلوگیری از اسراف و تبذیر در کارها، رعایت دقیق موازین شرعی و به ویژه مسایل مالی، اخلاق‌گرایی و... در همه امور از سحابی شخصیتی پدید آورده بود که نه به گفته موافقان و دوستانش بلکه به اعتراف دیگران از او چهره‌ای کم‌نظیر ساخته بود. و هزینه‌های فراوانی نیز پرداخت که هزینه‌های مالی و از دست دادن فرصت‌های دنیوی شاید بخش کوچکی از هزینه‌هایی باشد که سحابی به همراه دیگر همراهانش همچون طالقانی و بازرگان و دیگران در این راه پرداخت. اخراج از دانشگاه در سال 1333بعد از امضای نامه اعتراض به قرارداد خفت‌بار کنسرسیوم به همراه 11 استاد دیگر دانشگاه، چندین و چند بار بازداشت و محبوس شدن در زندان‌های «قزل‌قلعه»، «قصر»، «برازجان» و «کمیته مشترک» از آن جمله بود. ولی هیچ یک از اینها سحابی را از راهی که بر پایه اعتقادات و باورهای دینی و مذهبی خود آغاز کرده بود، باز نداشت. و او که علاوه بر همه این دشواری‌ها و رانده شدن‌ها و محرومیت‌هایی که بر خودش رفت، در طول سال‌های بعد از کودتای 28مرداد به بعد شاهد هزینه‌های فراوانی بود که خانواده و فرزندانش و به ویژه مهندس عزت‌الله سحابی پرداختند، هیچ‌گاه از این راه قدمی به عقب برنداشت و تا آخرین روزهای زندگی بر همان نهج پیشین گام برداشت. و به گفته امیرالمومنین(ع) تا آنجا که توان داشت: «قد وعظوا حتی ملّوا و قهروا حتی ذلّوا» گفت و نصیحت کرد و اندرز داد و تلاش کرد تا جامعه را قدمی به پیش براند و از کژی‌ها و زشتی‌ها بکاهد. اما سحابی تنها مرد میدان سیاست نبود. او در زمینه فرهنگی، آموزشی، تحقیقاتی و اجتماعی از جمله سرآمدان دوران خویش بود. او چونان گروهی نبود که پرداختن به امور سیاسی آنان را از سایر زمینه‌ها غافل سازد. خدمات پژوهشی او در زمینه زمین‌شناسی که رشته تحصیلی و دانشگاهی‌اش بود و شاگردانی که در طول دوران تدریس در این زمینه تربیت کرد، بخشی دیگر از خدمات سحابی بود. علاوه برآن مرحوم سحابی در زمینه فرهنگی و تاسیس مراکز آموزشی همچون مدرسه کمال و... نیز خدمات برجسته‌ای به جامعه ایران کرد. از دیگر ویژگی‌های مرحوم دکتر سحابی جایگاه ایشان در میان روشنفکران دینی است. او گرچه مانند دوست و همفکر همیشگی خود، مرحوم مهندس بازرگان، آثار مکتوب زیادی از خود به جای نگذاشت ولی در طول سال‌های زندگی‌اش از جمله پیشروان اصلی روشنفکری دینی محسوب می‌شود. کتاب ارزشمند «خلقت انسان» به ویژه در زمان انتشار خود، تاثیر سترگی بر نحوه رویکرد جوانان مسلمان به قرآن و اندیشه‌های دینی گذاشت. یکی از بزرگ‌ترین خدمات مرحوم سحابی به جامعه ما تلفیق دین و سیاست و اخلاق بود که چنین به نظر می‌رسد امروز بیش از زمان خود ایشان برای ما کاربرد داشته باشد. در جامعه‌ای که از قدیم در آن چنین شهرت یافته است که «سیاست پدر و مادر ندارد» یا آنکه «عرصه سیاست، عرصه دروغ و نیرنگ است» یا آنکه «سیاستمدار نمی‌تواند دین‌دار باشد»، امثال سحابی‌ها نه تنها با حرف و سخن، بلکه با عمل و در صحنه حضور تمام‌عیار خود در عرصه سیاست به ما نشان دادند که نه فقط تلفیق دین با سیاست و اخلاق تاثیرگذار ممکن و شدنی است، بلکه از جمله ضروری‌ترین‌ها همین پایبندی سیاستمداران به اخلاق و دین است. راستگویی، صداقت، تفاوت و تبعیض میان مردم قایل نشدن و خود را برتر از دیگران ندانستن، از جمله صفاتی بود که مرحوم سحابی با کاربست آنها در زندگی سیاسی و اجتماعی خویش به روشنی نشان داد که با اخلاق و دین‌مداری نیز می‌توان در عرصه سیاست و اجتماع حضور داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.