|

یادی از موسیقیدان و خواننده محبوب گیلان، «فریدون پوررضا»

رنگ و زنگ صدایی دلنشین

حافظ موسوی

در عرصه موسیقی گیلان، از بین 10، 12 چهره صاحب‌نامی که من با آثارشان تا حدودی آشنایی دارم، از ناصر مسعودی و خانم روح‌انگیز گرفته تا فرامرز دعایی و محمد عذرخواه، اگر اشتباه نکنم اغلب گیلانی‌های هم‌سن و سال من و مسن‌ترها روی دو نفر تاکید بیشتری دارند. نخست زنده‌یاد عاشورپور که واقعا پدیده‌ای در موسیقی گیلان و حتی موسیقی ایران بود و سپس زنده‌یاد فریدون پوررضا.
عاشورپور اگرچه از زبان گیلکی و ملودی‌های گیلانی استفاده می‌کرد اما موسیقی او موسیقی فولکلوریک گیلان نبود. خود عاشورپور هم چنین ادعایی نداشت. هنر عاشورپور این بود که با استفاده از ظرفیت‌ها و ملودی‌های موسیقی ملل دیگر و درآمیختن آن با زبان، فرهنگ و موسیقی گیلان، یک نوع موسیقی جدید خلق می‌کرد که در نهایت رنگ و بوی فرهنگ گیلان را داشت. جمعه‌بازار یکی از عالی‌ترین نمونه‌های این نوع موسیقی است که ترکیب و تلفیقی است از موسیقی اروپای شرقی و فرهنگ گیلان. آنهایی که جمعه‌بازار عاشورپور را گوش کرده‌اند، به‌ویژه آنهایی که با زبان گیلکی آشنایی دارند، احتمالا با من هم‌عقیده‌اند که این کار نه‌تنها برای 50‌سال پیش بلکه حتی برای امروز موسیقی ما هم کاری فوق‌العاده مدرن و پیشرو است. با این حال اگرچه جمعه‌بازار و تعدادی دیگر از ترانه‌های عاشورپور در زمره معروف‌ترین و محبوب‌ترین ترانه‌های گیلکی است اما موسیقی فولکلور گیلان دغدغه اصلی عاشورپور نبود.
در بین کسانی که به جمع‌آوری و احیای موسیقی فولکلوریک گیلان اهتمام ورزیده‌اند، جایگاه اصلی، یا بی‌گمان یکی از اصلی‌ترین جایگاه‌ها از آن زنده‌یاد فریدون پوررضا است. این هنرمند خوش‌ذوق و خودساخته تمام عمر خود را صرف این کار کرد. او فقط خواننده نبود، بلکه موسیقیدان و پژوهشگری سختکوش بود که نت‌به‌نت و کلمه‌به‌کلمه کارهای خود را با تحقیق و رنج و مرارت فراوان گرد می‌آورد و با وسواسی ستودنی، اصل‌ها را از بدلی‌ها جدا می‌کرد و امانتدارانه به اجرا درمی‌آورد.
پوررضا ظرفیت‌هایی را در موسیقی گیلان کشف و عرضه کرد که به گمان من می‌تواند در سطح ملی به رشد موسیقی ایران کمک کند. پیوند موسیقی با زندگی مردم، رابطه موسیقی با کار، بازتاب ویژگی‌های اقلیمی در موسیقی، نقش موسیقی در روابط اجتماعی، رابطه موسیقی با باورهای اسطوره‌ای و دینی، استفاده از ظرفیت‌های ساختاری اسطوره‌های بومی در انگیزش اجتماعی برای غلبه بر دشواری‌ها و پاسداشت شادمانی و امید به زایش و رویش دوباره (که در فرهنگ گیلان نمونه‌های فراوانی از آنها موجود است)، استفاده از صداهای دیگر (غیر از خواننده اصلی) در تقابل یا همدلی با صدای اصلی، نقش همسرایان در پیشبرد خط روایی ترانه‌ها و به‌کارگیری شیوه‌های اجرای دراماتیک و نمایشی و... از جمله مواردی است که در موسیقی فولکلور گیلان به روایت پوررضا نمونه‌های فراوانی از آن به چشم می‌خورد و در کنار همه اینها باید به رنگ و زنگ ویژه صدای پوررضا اشاره کنم که من کلمه‌ای برای توصیف آن سراغ ندارم. صدایی که از بس برای ما گیلانی‌ها آشناست، گویی از حنجره تک‌تک ما درآمده است یا ما آن را بارها از حنجره مادرها و مادربزرگ‌ها و پدرها و پدربزرگ‌هایمان شنیده‌ایم و در بزرگسالی‌مان از یادش برده‌ایم و دیگربار در صدای پوررضا بازش یافته‌ایم. من تردید ندارم که صدای فریدون پوررضا در حافظه جمعی ما گیلانی‌ها خواهد ماند و هرازگاه همچون خاطره‌ای دلنشین به سوی ما باز خواهد گشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.