استاد یکه و غریب
علیاصغر مصلح
هر انسانی در زندگی خود راهی میپیماید. راه هرکس شناسنامه اوست. این شناسنامه، گاهی بیش از آنکه معرف خود شخص باشد، معرف گونهای از بسط فرهنگ اوست. راه طیکرده اهل فکر از این جهت اهمیتی دیگر دارد. شادروان محمود عبادیان نشانهای ویژه در تاریخ فکر معاصر ایرانی است. وی در 30 سال اخیر در دانشگاههای مختلف فلسفه، ادبیات و زیباشناسی درس داد و آثار بسیاری تالیف یا ترجمه کرد. اما راهی که عبادیان در طول زندگی فکری خود پیمود، اهمیتی دیگر دارد. وی انسانی تولدیافته در فرهنگ ایرانی بود که پس از رویارویی و پیوند این فرهنگ با مظاهر فرهنگ مدرن، راهی خاص پیمود و سیر و سرانجامی دیگر پیدا کرد. دغدغه و دلبستگیهای عبادیان از دهه 20 با علاقهمندی به مارکسیسم روسی آغاز شد. این جمله وی که در گفتوگویی منتشر شده و درباره پدرش گفته، نشاندهنده زمینه و زمانه پیدایش علایق وی است. «پدرم با وجود اینکه یک آدم دینی و مذهبی بود، افتخار میکرد که لنین در این کنفرانس دستی به پشت او زده و گفته است: ممدوف خوش آمدی» (گفتوگو با سایت فرارو، ۱۱ مهر ۱۳۹۰) عبادیان از جمله جوانانی بود که شکوه مارکسیسم روسی او را در مسیر مبارزه برای تحقق سوسیالیسم
قرار داد و پس از شکست نهضت ملی به اروپای شرقی رفت. اما با تجاربی که به دست آورد بهتدریج از فعالیتهای سیاسی فاصله گرفت و به کار تحصیل فلسفه و ادبیات و تاریخ پرداخت. عبادیان درحدود ربع قرن در کشورهای چک و آلمان و مدتی کوتاه در چین مسایل عالم خود و از جمله ایران را از منظر مارکسیسم دنبال میکند و پس از آشنایی با روایتهای مختلف از هگل و مارکس، با رجوع به متون اصلی به مرحله استنباط میرسد و در دوران پختگی فکر به ایران بازمیگردد. عبادیان در سال ۱۳۵۷ در پگاه انقلاب اسلامی به ایران میآید، اما سابقه و سیر فکری خاص وی مانع پیوند نزدیک وی با سنتهای جاری فلسفی در ایران میشود. سنتهای دانشگاهی که وی در آنها رشد کرده بود در ایران شناخته نبود و سنت مارکسیسم هم بسیار نحیف بود. فلسفه دانشگاهی به طور غالب ادامه سنتی بود که فارغالتحصیلان دانشگاههای فرانسه، بهخصوص دکتر یحیی مهدوی رواج داده بودند. عبادیان در تاریخ فلسفه معاصر ایران شاید بیش از همه متون اصلی فلسفه آلمانی تا قرن نوزدهم و مارکسیسم قرن بیستم را به زبان اصلی خوانده بود، اما زبان فارسی روان و مفهومی برای انتقال سنت فکری که وی وابسته به آن بود، در ایران
وجود نداشت. به همین جهت زبان عبادیان حتی هنگام معرفی برخی فیلسوفان کلاسیک لکنت داشت. عبادیان چنانچه خود میگفت زبان بهخدمتگرفته شده بهوسیله شرفالدین خراسانی را بیش از بقیه میپسندید، اما این پسند باعث پیوند و همراهی با وی نشد. عبادیان بر راهی کوفتهشده و سنتی تثبیتشده در ایران قرار نگرفته بود و کوشش خود وی هم منجر به پیدایش سنتی نو نشد. شاید به اقتضای سن یا دلایلی دیگر قصد نزدیک شدن به سنتهای موجود هم نکرد. به همین دلیل عبادیان در عالم سنتهای فکری ایران معاصر یکه و غریب ماند. عبادیان با همین شیوه، در کار تدریس و تحقیق خود، حداقل از سه جهت بر اهل فلسفه و ادبیات و به طور کلی بر اهل فکر ایران حق دارد: تعمیق دادن هگلپژوهی، گسترش پژوهشهای زیباشناسی و انجام پژوهشهای نو در آثار متفکران ایرانی چون سعدی و فردوسی بر اساس مبانی نظری و فلسفی مدرن. عبادیان در سالهای پایان عمر به پختگی و متانتی خاص خود رسیده بود. استادی آرام و معتدل بود که بر اساس مطالعات و تجاربش، درک و تحلیلی معتدل از جهان معاصر و فرهنگ ایرانی و وضع کنونی آن داشت. از جهت ویژگیهای فردی، انسانی عدالتخواه و دوستدار مردم ضعیف بود و بیش از
دیگران در مقابل مردم عادی ادب و تواضع داشت. با عموم مردم، به خصوص طبقات ناتوان، صمیمانه رفتار میکرد و خود را از آنها میدانست. مثلا برای رفتن به دانشگاه یا شرکت در جلسات از ماشین اختصاصی استفاده نمیکرد. بیادعا و فروتن بود. هرگز از کسی انتظار خاصی نداشت و از دیگران گله نمیکرد و کینهای نسبت به کسی نداشت. کسی سراغ ندارد که وی از دیگری غیبت کرده باشد. در کنار وی میشد معصومیت خاص متفکران را تجربه کرد. همنشین عبادیان احساس میکرد که میتوان فارغ از دلبستگیها و عقاید خاص هر فرد، با دیگران دوست بود و با نیککرداری و نیکپنداری زندگی کرد. در جلسات دانشگاهی بهخصوص جلسات دفاع به استادان مخالف نظر خود بسیار احترام میگذاشت و دانشجویان را بسیار تشویق میکرد و سپس صریح و مودبانه نقد و ایراد خود را بیان میکرد. عبادیان بسیار کتوم بود. بهرغم تشویق و درخواست اطرافیان برای نگارش خاطرات 70 سالهاش، از تاریخ ایران و جهان به آن رضایت نمیداد. کسی نمیدانست که در پس نگاه آرام و مهربان وی چه میگذرد. شاید به تفاوت خود با دیگران میاندیشید. شاید غرق خاطرات نسلهایی بود که در تلاطم روزگار هنوز آرام نگرفتهاند. در این
سالها که در کشور ما بیش از گذشته به تاریخ اندیشه توجه شده است، باید همت بیشتری کرد تا تصویر تفکر مدرن و معاصر ایران هرچه کاملتر ترسیم شود. بخشهایی از این تصویر را هنوز نمیشناسیم. عبادیان یکی از نمونه متفکران ناشناخته در این تصویر است. اگر به تقویت حافظه تاریخی در ایران امیدواریم، باید به تکمیل این تصویر و غنیتر کردن روایت از گذشته خود بیش از پیش اهمیت دهیم. آنچه بر ما رفته است و میرود، حاصل درک و رفتار گذشتگان ماست و ما در حین اندیشیدن و عمل، باید به این گذشته آگاهی داشته باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.