|

از تبعیدی ناخواسته تا وفاداری به سنتی انقلابی

سهند ستاری

محمود عبادیان اگرچه در سال‌های اخیر با فاصله‌ای که از دیگران داشت، حضورش همواره برای اهالی فلسفه به شکل غریبی احساس می‌شد، اما با اجباری ناخواسته، از سوگ هر روزه تاریخ‌اش آموخته بود که به خوب «امید» و از بد گله‌ای نداشته باشد. اگر حتی برای یک‌بار گذرتان به دهلیزهای لاینقطع آکادمی‌های فلسفه ایران افتاده بود و به عنوان شنونده آزاد برای حضور در کلاس از او اجازه می‌خواستید، می‌توانستید درد خاموش‌وار حضورش در سال‌های اخیر را در میان لبخند و فریاد دستان آن پیرمرد نحیف و دوست‌داشتنی، در لحظه‌ای که دست‌تان را می‌فشرد و شما را به کلاس دعوت می‌کرد، حس کنید. کسی که با حضور در لحظه‌های مهم تاریخ قرن بیستم و به سبب تجربه بی‌واسطه رخدادهایی نظیر شورش می ‌‌۶۸ فرانسه، انقلاب فرهنگی چین، کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب ۵۷ ایران و... همواره اندیشه خود را در سایه لحظه‌هایی رخدادپذیر شکل داد. او هرگز شب را باور نکرد و پس از سال‌ها ممارست با فعالیت ‌سیاسی و زندگی با فلسفه هگل و اندیشه دیالکتیکی، مفاهیم زیبا‌شناسی لوکاچ و بازخوانی متون کهن و زبان و ادبیات فارسی، آنچه از اندیشه اروپایی‌ها و سنت چپ به ارث برد، فلسفه تفکر آزاد و وفاداری به امر منفی در دل وضعیت بود؛ تفکری که اساس‌اش در نظر او حتی با چگونگی به بار نشستن فلسفه در ایران هم مغایرت داشت. او بر این باور بود که فلسفه بیشتر در بیرون از دانشگاه نفس می‌کشد و این به آن معنا نیست که فلسفه به یک بن‌بست رسیده است بلکه دانشگاه‌ها در این مسیر قرار گرفته‌اند؛ چرا که «تا انسان فکر می‌کند فلسفه هم خواهد ماند». محمود عبادیان (۱۳92-۱۳07) پس از گذراندن دوره سیکل به صورت متفرقه، در سال ۱۳۲۷ به علت بیکاری به آبادان رفت و به عنوان کارمند جزء شرکت نفت مشغول به کار شد و دوره دوم متوسطه را در آنجا به صورت شبانه خواند. در‌‌ همان دورانی که آبادان یکی از مهم‌ترین مراکز فعالیت‌های کارگری و چپ ایران از جمله حزب توده بود، به عضویت این حزب درآمد و پس از مدت کوتاهی دستگیر شد و به زندان افتاد. وی به عنوان کادر متوسط وارد حزب توده شده بود و بار‌ها هم به زندان افتاد. زمانی که جبهه ملی با حزب توده در حوالی ۲۸مرداد برنامه‌ای متحد تشکیل دادند و مصدق را کاندیدا اعلام کردند، وی در خیابان امیری آبادان برای کارگر‌ها در همین زمینه سخنرانی کرد که بعد از همین سخنرانی بار دیگر او را دستگیر کرده و به زندان انداختند. اما بعد از چند هفته به دلیل خونریزی چشم و شکستگی بینی‌ به قید کفالت یکی از کارمندان ارشد شرکت نفت آزاد شد. پس از آزادی از زندان به علت وضع بد جسمانی، حزب توده او را برای معالجه به اروپا فرستاد. در دوران اقامتش در اروپا بود که خبر تیر باران کردن افسران حزب توده را شنید و به صلاحدید و توصیه سران حزب بنا شد مدتی را در اروپا سپری کند. ابتدا برای مدت کوتاهی با هزینه شخصی در وین ماند اما سپس ایرج اسکندری - نماینده حزب در قسمتی از اتریش که زیر نظر اتحاد جماهیر شوروی بود - برایش تسهیلاتی فراهم کرد تا در چک یا آلمان شرقی ادامه تحصیل دهد. وی نیز در سال ۱۹۵۴ پراگ را برای زندگی و تحصیل انتخاب کرد. عبادیان دوره دکترای «تاریخ فلسفه عمومی» را در دانشگاه چارلز پراگ (۱۹۶۱) آغاز کرد که تا سال ۱۹۶۶ طول کشید. مکتب پراگ در آن زمان خیلی معروف بود و او ‌هم با توجه به علاقه‌مندی‌ها و سابقه کار فکری‌اش به این مکتب گرایش پیدا کرد. فلسفه‌ای که او در این دوران می‌خواند،‌‌ همان تاریخ فلسفه عمومی با تاکید روی فلسفه معاصر و فلسفه کلاسیک آلمان بود. وی با تاکید بر ایدئالیسم آلمانی به بحث‌های زیبایی‌شناسی و زبان‌شناسی نیز گرایش داشت. اگرچه رساله دکترایش درباره زیبایی‌شناسی لوکاچ بود اما با وجود شایعات، شاگرد مستقیم لوکاچ نبود. خودش درباره چگونگی ارتباطش با لوکاچ گفته بود: «زمانی که من به آلمان رفتم لوکاچ به مجارستان رفته بود. من از سال ۶۸ تا ۷۸ در آلمان بودم و این سال‌هایی بود که لوکاچ گهگاه به آلمان می‌آمد و سخنرانی‌هایی را در هامبورگ یا هایدلبرگ داشت اما او از سال ۶۵ از آلمان به مجارستان رفته بود.» (از بخارا تا پراگ - گفت‌وگو با روزنامه اعتماد، 11 مهر 1390) در سال‌های 1963-1962 در کتابخانه دولتی پراگ مشغول به کار بود. در همین سال‌ها دانشجویان چینی به مناسبت انقلاب فرهنگی او را به این کشور دعوت کردند و او به عنوان دانشجوی جهان سومی به چین رفت و با آنها همکاری ‌کرد. در حرکت‌های دانشجویی و شورش‌های می ‌۱۹۶۸ هم در فرانسه حضور داشت. وی همچنین دوره دکترای «فلسفه کلاسیک آلمان» را در سال ۱۹۷۸ در دانشگاه هامبورگ گذراند. برخلاف بسیاری از اساتید ساکن در دانشکده‌های فلسفه ایران، فردی بود به دور از خشکی‌ها، غرور، تعصبات یاوه و ادعاهایی که تنها می‌توان بر دیوار دیگران نوشت. محمود عبادیان از‌‌ همان روزهای تبعید ناخواسته‌اش تا وفاداری‌اش به سنت مبارزه انقلابی و پایبندی به سنت چپ راستین، به استادی یگانه و مترجمی تاثیر‌گذار بدل شد که با ترجمه‌هایش از مقدمه پدیدار‌شناسی روح هگل و دیالکتیک انضمامی کارل کوسیک، «رساله منطقی -فلسفی» ویتگنشتاین و بیش از ۳۰ اثر تالیفی و ترجمه، دین خود را به نسل امروز ادا کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.