|

گزارشی از نمایشگاه‌های اخیر هنر ایران در دوبی

ری‌را، اپرا، ایام، فرجام؛ به کام ایران

حسین عبدالهاشم‌پور

28 اسفند، دوبی یک پا تهران شده بود؛ چه بسا ملی‌تر از ایران! شب عید باستانی ایرانیان، وقتی گالری‌های تهران برای یک‌ماه به تعطیلات می‌رفتند، در آستانه گشایش «آرت فر» بین‌المللی دوبی، مهم‌ترین گالری‌های این شهر در DIFC (قلب تجاری خاورمیانه)، هنرمندان ملیت‌های اینجا و آنجا را کنار گذاشتند و دیوارهای بزرگ و وسیع خود را به نمایش آثار هنرمندان ایرانی اختصاص دادند: « پرویز کلانتری» و «علی شیرازی» در «ری را گالری»؛ «افشین پیرهاشمی» در «ایام گالری»؛ «فریده لاشایی» در «فرجام گالری» و منتخبی از آثار حدود 40‌هنرمند ایران از نصرالله افجه‌ای و حسین زنده‌رودی تا سمیرا علیخان‌زاده و امیرحسین حشمتی... در «اپرا گالری» در این وانفسای سیاسی که می‌کوشند «ایران هراسی» را چون ویروسی به هرکس و هرجایی انتقال دهند، این صف آرایی غرورآفرین هنر ایرانی آن‌هم در ویترین پر تماشای دوبی را به ضرب و ترفند هیچ دیپلماسی نمی‌توان سرو شکل داد؛ این نشانگاه تثبیت مارکت هنری است که سرآمدی‌اش را بر منطقه پیرامونش، دیکته کرده است؛ جالب‌تر اینجاست که این گالری‌های مستقل از دیگری با سلایق خاص خود، چیدمانی از هنرمندان ایران را برگزیده‌اند که بر پویایی تحولات هنری ایران در یک قرن اخیر صحه می‌گذارند: از پیرهاشمی 38‌ساله تا شیرازی 52‌ساله و تا کلانتری 82‌ساله! حسن اتفاق آنکه یکی معاصر و فیگوراتیو دیگری مثل لاشایی، غایت انتزاع و آبستره، سرآمدهای نقاشی خط تا مجموعه‌ای از هنرمندان جوان‌تر که در اپرا گردهم آمده‌اند تنوع این مارکت را تایید و تاکید می‌کنند. نکته دیگر، دغدغه از همیشه جدی‌تر شدن فرآیند ارزآوری است؛ حتی نفت نیز در این زمینه به لکنت دچار شده است، در این روزگاران غریب که یک درهم به هزارتومان رسیده و یک دلار، 3500‌تومان مایه تعجب کسی نمی‌شود. تفکر و اندیشه هنرمند ایرانی، حصار همه تحریم‌ها را پس می‌زند و با ارایه فرهنگ و نگاه خود در قالب یک اثر هنری، معنویات و مادیات را با هم ساز می‌کند... چنانکه بارها و بارها پیش از اینها نوشته‌ام، این رشد و قد کشیدن، مرهون توانمندی بخش خصوصی در زمینه هنرهای تجسمی است که می‌توان با حمایت مدون و برنامه‌ریزی شده از آن به ستبر شدن ریشه‌های این درخت جوان یاری رساند. Lines & links 12 نقاشی از پنج دوره کاری پرویز کلانتری و هفت نقاشی‌خط تازه از علی شیرازی به روی دیوار «ری را گالری» در ورودی سوم DIFC است؛ همنشینی دو فرم بسیار متفاوت از نمونه‌های مدرنیستی هنر ایران! کاهگل‌ها و فضاهای معماری کهن شهرهای کویری ایران، نوستالژی دامنه‌داری است که به واسطه استمرار و اصرار 67‌ساله پیر نقاشمان به گفتن‌شان به گفتمانی مفهومی بدل شده است، هر چند که کلانتری هیچ‌گاه پنجره تجربه‌گرایی را نبسته و در این مدت (ضمن ارایه چند نقاشی فیگوراتیو) خطوط کوفی اصیل را بر چند اثر از مجموعه «خط و ربط»‌هایش نشانده تا هوایی تازه به کاهگل‌هایش بوزد و گویا همین خطوط، ابتکار این همنشینی غریب را به ذهن علی دولتشاهی رییس هیات مدیره گروه «ری را» و پریسا داورکیا مدیر ری را گالری دوبی آورده تا آنها را با نقاشیخط‌های علی شیرازی همراه کنند و آن را «خط‌ها و پیوندها» بنامند؛ نستعلیق‌های قدرتمند و لطیفی که همواره زوایای دیده نشده از حروف و کلمات را جست‌وجو می‌کنند؛ شیرازی در عین وفاداری به بنیان‌های اصیل خوشنویسی، دو مسیر را با سرعت پیگیری می‌کند: دستیابی به انتزاع و فرم‌گرایی هرچه بیشتر و فزون‌تر و نیز نوعی کمینه‌گرایی و مجال دادن به فضاهای خالی که باران سیل‌آسای حروف، حیاط خلوتی برای چشم و دل مخاطب به شمار می‌آید... نمونه‌هایی از متاخرترین تلاش‌های این دو هنرمند تا 23‌اردیبهشت به روی دیوار ری را گالری، خواهد بود که به زبان بی‌زبانی از دایره وسیع هویت ایرانی و تجلی آن در قالب‌های مختلف در طی سالیان متمادی می‌گویند. The Wrong Women این عنوان تازه‌ترین مجموعه نقاشی‌های «افشین پیرهاشمی» است که این روزها در یک نمایش انفرادی در «ایام گالری» DIFC دوبی به روی دیوار است؛ پیرهاشمی، پرفروش‌ترین هنرمند زیر 40‌سال ایران است که دوبار حضورش در میان 500هنرمند پرفروش دنیا و رکوردهای نیم‌میلیون‌دلاری‌اش در حراج‌ها، معمولا نبوغ او در ارایه زنان عصیانگر و نقاشی‌هایی که مفهوم‌گرا و معاصرند را زیر سایه خود می‌برند؛ این روح رسانه‌های عدد زده ماست که بیش از تحلیل آثار هنرمندانمان، چشم به ارقام فروششان دارد؛ هرچند که شاید خودسانسوری رسانه‌های ما از چاپ نقاشی‌هایی مثل آثار پیرهاشمی آن رویکرد را دامن زده است؛ از افشین حدود 10نقاشی به نمایش درآمده که از مجموعه سیاه و سفیدهای اوست؛ سیاه و سفیدهایی که هیچ رنگ، کم ندارند و اتفاقا به واسطه خاکستری‌های ناب و خط‌خطی‌های هوشمندانه پیرامون فیگورها، اکسپرسیو‌تر و الهام‌بخش‌تر از همیشه می‌نمایاند. زنان افشین مثل همیشه در زیبایی صورت، سیرتی وهم‌انگیز و چه بسا مهاجم و جسور دارند که اغلب‌شان به مخاطب زل زده‌اند و برخی‌شان با هفت‌تیر، بیننده خود را نشانه رفته‌اند؛ زنانی که گویا در تاریخی نامعلوم، مورد ظلم قرار گرفته‌اند و اکنون در رویارویی با جامعه مردسالار، آشفته‌حال و پریشان‌رو چنانکه از اغتشاش لباس و میمیک و پیرامونشان پیداست با نگاه‌های تیز و درنده، ژستی گرفته‌اند تا دیگر مورد هجوم قرار نگیرند؛ زنانی که هفت‌تیر می‌کشند اما نه برای کشتن که برای دفاع و کشته نشدن. خط‌نوشته‌های همیشگی آثار پیرهاشمی این‌بار عریان‌تر شده‌اند و از گوشه و کنارهای فیگورها به فضاهای خالی بوم‌های او راه یافته‌اند، برای آنها که در دوبی، فارسی می‌دانند، خواندن «این خانه سیاه است» در تابلویی که تنها کلمات «خانه» و «ه است» در آن پیداست چندان دشوار نیست، به‌خصوص آنکه سه زنی که جلوی این خط نوشته (که به دیوار نوشته‌های بد خط و زغالی شبیه است) ایستاده‌اند بخش‌هایی از صورت خود را پوشانده‌اند و هر یک در دیگری درهم تنیده تا شاید خوره‌ای که به جانشان افتاده یا بی‌دفاعی خویش را پنهان کنند. نمایشگاه نقاشی‌های پیرهاشمی که بیستم اسفند آغاز شده تا پنجم اردیبهشت به روی دیوار «ایام گالری» در محوطه اصلی گالری‌های DIFC به تماشا خواهد بود. In memory of Lashai «فرجام گالری» که به مجموعه‌دار بزرگ و بین‌المللی ایران «دکتر فرجام» تعلق دارد، مجموعه‌ای درخشان از ویدیوآرت‌ها و نقاشی‌های زنده‌یاد فریده لاشایی را با عنوان « خاطره‌ای از فریده لاشایی» را در دو طبقه به نمایش گذاشته است؛ بزرگداشتی ستایش‌برانگیز از آن بانوی برجسته هنر ایران که در کوتاه‌ترین زمان پس از مرگش، در خارج از ایران برپا می‌شود پیش از آنکه در زادگاه و موطن او چنین حرکتی شکل گیرد! از دیدن دو اثر در این مجموعه بسیار گرانبها بهت‌زده می‌شوید: نخست ویدیوآرت «El Amal» یا همان «بهار عربی» که 25 اکتبر 2012 در حراج کریستیز 72‌هزار‌دلار به فروش رسید تا افتخار نخستین ویدیوآرت به فروش رسیده در یک حراج در خاورمیانه هم به نام یک هنرمند ایرانی، آن هم بانوی ایرانی به ثبت رسد؛ اثری که دیکتاتوری را در عنفوان بهار عربی به سخره گرفت و صدای «ام کلثوم»‌های مصری را جاودانه و پیروز خواند و اثر جالب توجه دیگر این مجموعه، اثری فیگوراتیو از «مصدق» است که در سال 2009 زنده‌یاد لاشایی خلق کرده و استاد نقاش تلاش کرده چندان از روح آبستره آثارش جدا نباشد. Opra gallery این روزها هم در «اپرا گالری» مجموعه‌ای برگزیده از هنر ایران به روی دیوار است که از نقاشی و نقاشیخط در آن وجود دارد تا مجسمه و عکس. مجموعه‌ای که پیداست حلقه وصلش همین عنوان « هنرمندان ایران» است و به جهت سبک و روایت آثار، از هر گلستانی، گلی چیده که البته با رویکرد فروش در اپرا گالری تناسب دارد. در طبقه نخست آثار بزرگ‌تر و در طبقه پایین معمولا آثاری با ابعاد کوچک‌تر و قیمت‌های پایین‌تر دیده می‌شوند که البته در مقایسه با قیمت آثار همین هنرمندان در تهران بسیار بالا به نظر می‌رسند. مثلا قیمت یک عکس کوچک از امیرحسین حشمتی که در تهران حدود یک‌ونیم تا دومیلیون‌تومان است، 11هزاردرهم، لیبل خورده است. این جادوی دوبی است که در آن توریست‌های چندقاره‌ای وول می‌خورند. حول حالنا تنها چند روزی از دعای «حول حالنا» تحویل سال گذشته، امیدوارم گزارش این شکوه هنر ایرانی در قلب کشورهای عربی برای تحول دیدگاه بدبینان کافی باشد؛ به‌ویژه آنکه هفته بعد چهاردهمین دوره حراج کریستیز در دوبی برپا می‌شود و عرب‌ها با پول‌های نفتی و ترک‌ها با پول‌های بانک‌های خصوصی و دولتی‌شان در اندیشه شکستن رکوردهای ایرانی خواهند بود که به لطف خریداران بین‌المللی همچنان طلایه‌داری می‌کنند به این امید که روزی سیاستگذاران کلان فرهنگی کشور به خود آیند...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.