از آهنگسازی «خونه مادربزرگه» تا «آبپریا» در گفتوگو با بهرام دهقانیار
موسیقی فلامنكو با شعر سعدی
مرجان صائبی.عکس:مهدی حسنی، شرق
داستان آغاز به کار «بهرام دهقانیار» در موسیقی فیلم از زبان خودش شنیدنی است: «یکی از هنرجویان پیانوی من، خانم «مریم سعادت» بودند که در پروژه «خونه مادربزرگه» فعالیت میکردند. خانم «مرضیه برومند» کارگردان این مجموعه برای آهنگسازی کارشان دنبال یک چهره جدید میگشتند. خانم سعادت پیشنهاد دادند تا مرا برای آهنگسازی این پروژه معرفی کنند. من هم سربازیام تمام شده بود و این کار را خیلی دوست داشتم و قبول کردم؛ با خانم برومند ملاقات کردم و بعد شعرها را آوردند و بلافاصله ساخت موسیقی این کار شروع شد. آن زمان هنوز استودیوی دیجیتالی نبود و تمام کارها در استودیو۱۱۰ صدا و سیما با ارکستر زنده ضبط شد. من یک سینتی سایزر از دوستم قرض گرفته بودم و در کار از آن استفاده کردم. در آن زمان که تعداد آهنگسازانی که به صورت تلفیقی از صداهای الکترونیک استفاده میکردند خیلی کم بودند.» همین، آغاز گفتوگوی ما شد و همین روند را ادامه دادیم. دهقانیار در کارنامهاش آثار مطرح بسیاری دارد، اما چند سالی بود که کمی کمکار شده بود که دلایلش را در همین مصاحبه توضیح داده است. نکته مهم و جالب آنکه این آهنگساز با سابقه و پیشرو، حالا دارد با
کارگردانی کار میکند که کارش را با او آغاز کرده است: مرضیه برومند. مجموعه «آب پریا» این دو همکار قدیمی را دوباره با هم همکار کرده است. از «خونه مادربزرگه» که حالا دیگر یک سریال نوستالژیک است تا «آب پریا» که به زودی پخش خواهد شد. گفتید که توسط «مریم سعادت» به «مرضیه برومند» معرفی شدید و موسیقی «خونه مادربزرگه» را ساختید. بعد چه اتفاقی افتاد؟ بعد از آن «رضا بابک» که در یکی از مجموعههای «خونه مادربزرگه» حضور داشتند و همزمان در یک فیلم سینمایی بازی میکردند، مرا به «کاظم بلوچی» معرفی کردند و اولین آهنگسازی فیلم را برای فیلم «ارثیه» انجام دادم و به این شکل از طریق یک سریال کودک و یک فیلم سینمایی وارد موسیقی فیلم شدم و پشت سرش کارهای دیگری بود مثل؛ «زیر گنبد کبود» که با «بهرام شاه محمدلو» کار کردم و مجموعه «آقای حکایتی» و سری دوم «خونه مادر بزرگه» هم بعد از چند وقت کار شد و تا سه سال بعد دایم کارها و پیشنهاداتی داشتم. سال ۱۳۶۸ شرایطی برایم پیش آمد که برای تکمیل تحصیلات موسیقی به آلمان رفتم و در شهر فرانکفورت در کنسرواتور فرانکفورت ثبتنام کردم و در رشته «پیانو پداگوژیک» که
معادل همان تربیت معلم است، شروع به تحصیل کردم. در سال 73-72 وقتی به ایران برگشتم با آقای «رسام» و آقای«بیرنگ»، در ارتباط با سفارش کار تیزر تبلیغاتی که داشتند آشنا شدم. آن موقع اوج دوران تبلیغات و موسیقی کارهای تبلیغاتی بود. بعد از یک مدت آنها شروع به ساخت سریال «همسران» کردند که طبیعتا چون نتیجه کارهای قبلی مورد تاییدشان بود، شروع به ساخت موسیقی مجموعه «همسران» کردم و همان زمان سریال دیگری به من پیشنهاد شد به نام «پدر سالار» با آقای «اکبر خواجویی» که موسیقی این سریال را هم کار کردم. موسیقی مجموعه «پدر سالار» هم که با کارهایی که تا آن زمان کرده بودید، متفاوت بود. کاملا. موسیقی بزرگسال و جدی بود و در دستگاه «چهارگاه» ساخته شده بود. بعد در ادامه، سری اول سریال «خانه سبز» را کار کردم و خوشبختانه همه این کارها آن دوران مورد استقبال واقع شد. البته در سالهای گذشته بعضی وقتها از ایران رفتم و دوباره برگشتم که در هر بار از این رفتوآمدها سعی میکردم آخرین دستاوردهای ضبط موسیقی و آهنگسازی را تهیه کنم و با خودم بیاورم. در مجموعه کارهایی که تا حالا بوده، میتوانم بگویم تمام ژانرهای سینمایی
را کار کردم؛ از سینمای کودک تا سریالهای اکشن، دراماتیک، عاطفی و... . در حال حاضر در کنار آهنگسازی فیلم، به موازات تدریس هم میکنید وفکر میکنم بیشتر وقت شما به تدریس اختصاص دارد. آیا رفتن به آلمان و تحصیل در رشته تدریس موسیقی باعث شد بیشتر وقتتان را روی موسیقی فیلم نگذارید یا دلیل دیگری داشته است؟ در طول سالهای گذشته، با ورود نسل جدیدتری به کار موسیقی فیلم (که کارشان خیلی هم از نظر کیفیت مورد تایید من نیست)، منجر به محدود شدن سفارشهایی از طرف دوستانی بود که با آنها همکاری میکردم و طبیعتا تعداد کار موسیقی فیلم من کمتر شد. یعنی به خاطر آدمهایی که وارد این کار شدند؟ بله و دلیل دوم اینکه دوستانی که با آنها کار میکردم به مرور از جریان تولید سریال و فیلم خارج شدند؛ یا کار نمیکنند، یا کم کار میکنند. طبیعتا در رشتههای دیگر هم افراد جدیدتری آمدهاند و تولیدکننده و تهیهکننده بهتبع آنها هم عوامل و ارتباطات خودشان را دارند. جوانترها هم دوست دارند با عوامل حرفهای و قدیمیتر همکاری کنند. مثلا یک کارگردان جوان ترجیح میدهد از بازیگران پیشکسوت و حرفهای
استفاده کند. موسیقی مجموعههای «خانه سبز»، «همسران»، «خونه مادربزرگه»، «پدر سالار» و... همه موفق بودند و یک مقدار بعید است که دلایل کمکاری شما در آهنگسازی فیلم فقط ورود نسل جدید باشد... . شرایطی بوده که این اتفاقات افتاده. طبیعتا من در طول گذر زمان نه تنها کیفیت کارم کمتر نشده، بلکه تجربه کارم بیشتر شده. با ابزارهایی کار میکنم که کیفیتشان بالاتر رفته و نکته هم اینجاست. تا یک حدی من میتوانم برای کار اعلام آمادگی کنم، برای اینکه از یک جایی به بعد من به دو دلیل کار نخواهم کرد: یکی آنکه کارهایی که میآورند آنقدر نازل هستند که من در شأن و کیفیت کار خودم نمیبینم که بخواهم آن کارها را قبول کنم و دیگر اینکه کارهایی که باید به طریقی به دست امثال من برسد کم شده و نمیرسد حالا این میتواند به دلیل هزینه دستمزد ما باشد که بهدلیل تجربه کاریمان بیشتر از کسانی است که تازه کارشان را شروع کردهاند یا مسایلی مثل، عدم تطبیق خواستههای کارگردانهای جدید با نسل ما. حالا دوباره با خانم برومند در مجموعه «آب پریا» همکاری داشتید که در اصل کار آهنگسازی فیلم را هم با ایشان شروع کردید. تقریبا دو
سال و نیم پیش کار موسیقی این سریال آغاز شد و طی 13 قسمت از این سریال هشتترانه در مراحل اول ضبط که طی فیلمبرداری به صورت پلیبک پخش شد و بازیگران با ترانهها بازی کردند و لب زدند و پس از تدوین نهایی، زمانبندی موسیقی انجام شد و سپس ساخت تمها و ساخت موسیقی متن و ضبط و سینک نهایی انجام شد. در دیداری که چند ماه قبل داشتیم، گفتید هنوز خواننده تیتراژ پایانی انتخاب نشده است. چرا انتخاب خواننده اینقدر طول کشید؟ خانم برومند خیلی اصرار داشتند که صدای خواننده و فضای ترانهای که در تیتراژ آخر استفاده میشود، فرم کلیشهای اکثر سریالهای متداول را نداشته باشد و این وسواس باعث شد که ما بیشتر از میزان انرژی را که معمولا برای یک تیتراژ لازم است صرف تست صدای دوستان خواننده کنیم و در نهایت صدا و کیفیت اجرای آقای «مهرداد بهزاد اول» نظر کارگردان را تامین کرد و به همین دلیل ایشان انتخاب شدند. فضای تیتراژ پایانی سنتی نیست ولی در آن از شعر سعدی استفاده کردهاید. از تلفیق این شعر با موسیقی بگویید؟ تلفیق موسیقی فلامنكو با شعر سعدی: «باد بهاری وزید از طرف مرغزار...» در تیتراژ آخر فضای
موردنظر ما را به وجود آورد که این شعر در طول کار هم به صورت دکلمه اجرا میشود؛ چون این غزل خیلی با مضمون قصه سریال هماهنگ است. در حقیقت حس کردم فرمهای استانداردی که برای ساخت موسیقی بر اساس اشعار قدما تا به حال کار شده، غالبا کلیشهای و تکراری است و نظر کارگردان هم این بود که تنظیم تیتراژ آخر با سازبندی سنتی این نوع موسیقی مغایرت داشته باشد و فضای مدرن و فانتزیتری داشته باشد و به همین دلیل این موسیقی به فضای موسیقی پاپ- فلامنكو نزدیک شد. تیتراژ اول سریال «آب پریا» فضای متفاوتی دارد که بیشتر در کارهای فانتزی غربی شنیده میشود... آیتم ابتدای کار یک ترکیب صوتی است که در بسیاری از بالهها و فیلمهای سینمایی استفاده میشود و ترکیبی است از صدای سازها و قطعههای صوتی که به شنونده حس ورود به فضای فانتزی و دنیای متافیزیک را القا میکند. این صداها را در بالههای چایکوفسکی میشنوید. مثلا در «دریاچه قو» در قسمتهایی که مربوط به حرکت قوهاست استفاده شده. همچنین در کارهای سینمایی «تیم برتون» به ویژه در قسمتهای تخیلی کارهایش این فضا وجود دارد و در آهنگسازی مجموعه فیلمهای «هری پاتر» هم خیلی
از این الگوهای صوتی استفاده شده است. در نتیجه میتوانم بگویم این الگوهای صوتی ابزاری است برای معرفی فضای خاصی از تخیل و جادو. برای این ترکیب در سازبندی مثلا از سازهایی مثل هارپ و چِلستا (که سازی است مثل پیانو ولی چکش در آن به جای سیم روی فلز میخورد.) استفاده شده. این ترکیبهای صوتی، وقتی با تم اصلی تلفیق میشود شنونده بلافاصله در فضای تخیل و جادو قرار میگیرد. در تیتراژ اول مجموعه «آب پریا» از این تکنیک استفاده شده و بعد تم اصلی سریال شروع میشود و باقی تمهای سریال پیدرپی معرفی میشوند. روند داستان این سریال در نقاط مختلف ایران میگذرد و من به عنوان آهنگساز این کار، تلاش کردم غیر از تمهای اصلی سریال از موسیقی نواحی هم استفاده کنم. مثلا در شمال، موسیقی آن منطقه با ویژگی و لحن آن منطقه شنیده میشد، همچنین در لوکیشنهای دیگر که در نقاط مختلف کشور اتفاق میافتد باز همین روند ادامه داشت. یعنی دیگر آن تم اصلی وجود ندارد؟ در آن قسمتها کمتر استفاده میشود. اولویت با فضای محلی آن منطقه است. وقتی داستان و کاراکترها به تهران برمیگردد ما دوباره به تم اصلی موسیقی برمیگردیم. در نتیجه یک
شوخیهایی شده که یکدفعه تم شمالی میآید و باز ما برمیگردیم به تم اصلی و باز برمیگردیم به تم شمالی. این ترکیبات برای من هم خیلی جالب بود و بهنظرم بسیار زیبا شده. یا مثلا وقتی به یزد میروند، موسیقی کاملا محلی میشود و از سازهای محلی مثل کمانچه و سهتار استفاده میشود. نوازندههای موسیقی سنتی به صورت زنده در استودیو این قطعات را اجرا کردند؟ بله، در موسیقی که شما صدای سازهای محلی را میشنیدید زیرسازیاش قبلا ساخته شده و سازهای محلی در جای خودشان استفاده میشود و بعد این فضاها با هم ترکیب میشوند. مثلا ممکن است زیر صدای موسیقی محلی یک صدای خاص که از قبل ساخته شده بود شنیده شد و جایی فقط و فقط موسیقی محلی و بعد کاملا موسیقی دیگری را شنیدید. به نظر خانم برومند روی موسیقی مجموعه «آب پریا» حساسیت زیادی به خرج دادند؟ بله، البته این حساسیت شامل تمام ابعاد تولید این پروژه بود، از موسیقی گرفته تا تدوین، بازی، گریم، طراحی صحنه و... . اگر فیلمنامه را ببینید کاملا متوجه میشوید که خانم برومند از ثانیه اول که فیلمنامه را مینوشتند، برای ورود و خروج موسیقیها کاملا فکر شده عمل
کردهاند، این فقط شامل ترانهها نبود، بلکه شامل موسیقی متن هم بود، حتی شروع و پایان زمان موسیقی در صحنه تعیین شده بود. با وجودی که انرژی زیادی برای این کار صرف شده و ساخت موسیقی مجموعه «آب پریا» نزدیک به دو سال و خردهای زمان برد، ولی نتیجه کار بهدلیل تجربیات قبلی من با کارگردان، روانتر و مشخصتر بود، اگرچه وسواس کارگردان در این کار بهمراتب بیشتر از کارهای قبلی بود؛ چون میخواستند کار از کیفیت بالایی برخوردار باشد. من هم تلاش خودم را کردم. شاید بتوانم بگویم سریال «آب پریا» از بهترین کارهای من در 10سال گذشته است. در حقیقت ترکیبی است از ارکستر سمفونیک، سازهای محلی ایرانی، موسیقی دیجیتال و همه این موسیقیها کاملا آگاهانه استفاده شده و هیچکدام جای دیگری را تنگ نکردهاند. ما هیچ محدودیتی نداشتیم تا چیزی را به نفع چیز دیگری کم و کاست کنیم. همه چیز سر جای خودش بود. کمیهم بپردازیم به همکاریهای متعدد شما با مهران مدیری... همکاری من با مهران مدیری از سریال «شبهای برره» آغاز شد و با سریال «باغ مظفر» و«گنج مظفر» ادامه پیدا کرد که در این دو سریال، موسیقی تیتراژ تنظیمی از یک کار قدیمی و محلی
بود و موسیقی متن بر اساس شرایط و روند داستان ساخته شد. در پروژه«قهوه تلخ»تیتراژ اول تنظیمی از تصنیف «شب مهتاب» ساخته زندهیاد «علیاکبر شیدا» بود ولی موسیقی متن آن از آثار مختلف موسیقی به شکل انتخابی استفاده شده بود. در تنظیم قطعه معروف و بهیاد ماندنی «شب مهتاب» چه نکاتی را لحاظ کردید که اصالت اصلی این قطعه از بین نرود، همچنین با فضای فانتزی سریال هماهنگ باشد؟ طبق نظر آقای مهران مدیری، قصه به جهت قدمتی که داشت و در دوره قاجار اتفاق میافتاد، ما این تصنیف را انتخاب کردیم که ریشهاش برای آن دوره باشد. هدف ما این بود که این تصنیف را به روایت مدرنتری تنظیم کنیم و برای همین در کنار سازهای ایرانی مانند تار، سهتار، کمانچه و سازهای ضربی از پیانو و پیانو الکتریک و سازهای زهی استفاده کردیم. موسیقی تیتراژ سری دوم «قهوه تلخ» یک ملودی خراسانی است: «چشم سیاهت، برق نگاهت...» آقای مهران مدیری به عنوان ماخذ کار اجرای خانم «سیما بینا» را به من دادند و از آن استفاده کردم. در این قطعه هم سعی کردیم به جای اینکه تم محلی مطلق در تنظیم وجود داشته باشد، با استفاده از ترکیب سازهای محلی و کلاسیک یک مقدار
فضای فانتزی موسیقی را بیشتر کنیم. روی خواندن آقای مدیری شما نظر خاصی داشتید؟ آقای مدیری یک کارگردان و بازیگر بسیار موفق هستند و به خوانندگی خیلی علاقه دارند. من در بخش خوانندگی زیاد با ایشان وارد بحث و چالش نمیشوم، فقط تلاش میکنم در حد امکاناتی که هر دو طرف داریم نتیجه کاری که ضبط میشود، کمترین میزان ایرادهای فنی را داشته باشد و با توجه به میزان توانایی ایشان نتیجه کار قابل قبول شود. کارهای بعد هم به همین شکل است. همکاری بعدی ما باز هم یک ترانه است که تیتراژ کاری خاصی نیست و یک مبدا محلی دارد. آقای مدیری به این نوع موسیقی خیلی علاقه دارند و طبیعتا هم ترجیح میدهند خودشان بخوانند، من هم خیلی اصرار نمیکنم که از خواننده دیگری استفاده کنند، چون درخواستشان از روز اول همکاری این بود که خودشان بخوانند. البته مهران مدیری مخاطبان خودش را در خوانندگی دارد و اینکه خودش تیتراژ کارهایشان را میخواند و خیلی اوقات به نفع کارهایشان بوده. بله، ایشان درتشخیص این مساله فوقالعاده باهوش هستند. حتی اگر مهران مدیری خواننده حرفهای هم نباشد ولی این ترکیب بازتاب خوبی داشته است.
اگرموسیقی متن مجموعه«قهوه تلخ» را هم شما میساختید چقدر با چیزی که ما شنیدیم متفاوت بود؟ برای موسیقی متن از موسیقیهای انتخابی استفاده شد، اگر موسیقی متن این کار را من میساختم حتما با چیزی که استفاده شد کاملا متفاوت بود زیرا نگاه فردی آهنگساز در تولید موسیقی خیلی موثر است. برای ساخت موسیقی متن، به مهران مدیری پیشنهاد ندادید؟ مطمئنا برای ساخت موسیقی متن با ایشان صحبت کردم، ولی زمان لازم برای ساختوضبط و سینک تمام قسمتها نبود و سرعت بالای تولید تا پخش آنقدر زیاد بود که برای ساخت موسیقی اورژینال زمانی باقی نمیماند، به همین دلیل آقای مدیری تصمیم گرفتند از موسیقی انتخابی به جای موسیقی ساخته شده استفاده کنند و چند قطعه هم توسط پسرشان، فرهاد مدیری ساخته شد. برای موسیقی مجموعه«ویلای من» هم همین روند طی شد و باز فرصت ساخت موسیقی متن نبود؟ بله، موسیقی تیتراژ اول بر خلاف کارهای قبلی در سبک موسیقی راک ساخته شد و آقای مدیری به سبک موسیقی راک لاتین تمایل داشتند و برای اجرای سازهای کوبهای بر عهده دوست عزیزم همایون نصیری و اجرای لید گیتار بر عهده مسعود
همایونی بود. در موسیقی متن هم از قطعات موسیقی انتخابی استفاده شده است و تیتراژ آخر هم یکی از قطعات گروه جوانی به نام «پالت» است. با توجه به اینکه تسلط بالایی روی نواختن دستگاههای ایرانی دارید برنامهای برای انتشار آلبوم پیانو ندارید؟ اتفاقا در فکر انتشار آلبومی هستم که البته این کار کاملا روی ردیفنوازی نخواهد بود، چون به نظرم نیازهای شنوندگان امروزی اقتضا میکندکه ما هر چیزی را با رنگآمیزی جدیدتری ارایه دهیم، ولی ریشههای موسیقی سیستماتیک ایرانی صددرصد در این کار دخالت خواهد داشت. در سازبندیاش هم احتمالا پیانوساز اصلی و تکنواز خواهد بود در کنار سازهای کلاسیک یا حتی شاید سازهای الکترونیک؛ بستگی دارد این کار چه فضایی را ایجاد کند اما مطمئنا خواننده نخواهد داشت و بیکلام است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.