«باستانشناسی»؛ ویرانههای بیمعنا
ناصر فکوهی
سفرنامههای جهانگردان اروپایی و آمریکایی که از قرون 18 و 19 و حتی پیش از آن از ایران میگذشتند، حکایت از مشاهدات آنها از آثار باستانی است که اغلب به صورت ویرانههایی در گوشه و کنارهای پهنه و بهویژه در مناطقی چون خوزستان و فارس و بلوچستان و غیره به چشم میآمده، دارند. اروپا به ویژه در قرن 19، در اوج حرکت ملیگرایانه خود برای ایجاد «حافظهای تاریخی» از خلال رومانتیسم ادبی و میراث جهانی استعماری برای پر کردن موزههایش بود، از این رو جهانگردان اروپایی نمیتوانستند به این آثار و سرنوشت آنها حساس و علاقهمند نباشند. هرچند در این زمان خود ایرانیان که دیدگاهی صرفا محلی داشته و «آثار تاریخی» مزبور برایشان «ویرانه»هایی بازمانده از گذشته و بیمعنا میآمد که «گویی همیشه آنجا بوده!» و تنها هنگامی ارزش مییافتند که به نوعی با عنصر تقدس درآمیخته شده، تاریخی اسطورهای مییافتند یا حامل ارزش مادی تلقی میشدند و به همین دلیل نیز نسبت به آنها چندان توجهی نداشتند.
در این حوزه همچون بسیاری از موارد دیگری که به آنها اشاره کردیم، نخستین بار در اواخر دوران ناصری است که میتوانیم با ورود مدرنیته بیرونی، رویکردی جدید نسبت به این میراث را مشاهده کنیم. به گونهای که اصولا ارزشی برای این «ویرانه»ها قایل شوند و سپس اقدامی برای بهرهبرداری از آنها به انجام برسانند. ظاهرا ناصرالدین شاه، با نوعی الگوبرداری در این زمینه همچون سایر عناصر مدرنیته غربی، به اهمیت حفاریها پی برد و انحصار آنها و پژوهشهای باستانشناسی را در سال 1279 / 1901 به فرانسویها داد و دورانی که بعدها به دوران «انحصار فرانسوی» بر باستانشناسی ایران، موسوم شد، آغاز شد و تا دهه 1310/1930 ادامه یافت. این در حالی بود که با آغاز مشروطه و شکلگیری مفهوم دولت مدرن در ایران و به ویژه با رویکردهای ملیگرایانه و باستانگرایانه رضاشاه، مساله هر روز شکل جدیتری به خود میگرفت.
اگر مفهوم باستانی «ایران» را که در ادبیات باستانی ایران وجود دارد و معنایی سیاسی و در عین حال اسطورهای داشته و خود بحث دیگری را میطلبد، کنار بگذاریم، پدیدآمدن نام «ایران» در عرصه بینالمللی مدرن به دستور رضاشاه در سال 1313 / 1935 انجام گرفت و در واقع، این تمایل را نشان میداد که میان مفهوم دولتجدید که در آغاز قرن بیستم شکل گرفته بود و معنای باستانی این واژه («سرزمین آریاییها») نوعی همپوشانی معنایی ایجاد شود که اغلب سرمنشا بسیاری از اشتباهات و شووینیسمهای قومگرایانه بعدی بود. اما به هرسو، پدیدآمدن این نام در عرصه بینالمللی به جای واژه «پرشیا» (persia) که آن واژه نیز اشاره به مفهوم «پارس» و فارس یعنی منطقه مرکزی ایران و سرمنشا خاندانهای هخامنشی و ساسانی داشت و طبعا بخش بزرگی از تاریخ چندهزارساله این پهنه را از لحاظ زبانی و فرهنگی و قومی نادیده میگرفت، همچون مورد نخست، پایههای یک ملیگرایی باستانگرا را ریخت که از خلال نظامهای گوناگون مادی و غیرمادی و بر الگویی که از انقلاب فرانسه برایش ترسیم شده بود، به جستوجوی یافتن «گذشته»های تاریخی خود رفت. به اینترتیب بود که اگر از یک سو، گذشتهای
غیرمادی در حوزههایی چون ادبیات شفاهی، اسطورهشناسی، ادبیات و شعر و عرفان و الهیات شیعه توسعه یافتند، در زمینه مادی نیز عناصری که پیش از آن کمابیش در این پهنه چندان پیشینهای نداشتند، همچون نظامهای بزرگ بازنمایی (representation) (نقاشی، مجسمهسازی، آیینهای نمایشی و مناسکی و...) که آغاز ضعیفی را در دوره صفویه تجربه کرده بودند، از دوره قاجار و بهخصوص با پهلوی اول پا به عرصه وجود گذاشتند. آنچه به این روند دامن میزد از سویی تمایل اروپاییان به یافتن مکانهای نام برده شده در کتاب مقدس در آثار برجای مانده در ایران از جمله در شوش نیز بود. همین امر در حوزه مادی، بیش از هر چیز بر زمینه باستانشناسی متمرکز شد.
ادامه دارد...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.