|

بازگشت «تاچر» در قاب مرگ

نسرین رضایی : «مارگارت تاچر، تصویر سیاستمدار کهنه‌کار سرسختي که زمانی چهره نخست مطبوعات نه بریتانیا بلکه دنیا بود، حالا در سنین پیری به الگویی برای کارتون‌ها و دیوار نوشت‌های حومه بریتانیا بدل شده است. کارتونی برای تمسخر و شاید شکستن گارد خشک سیاستمدار محافظه‌کار سابق.» این جمله مقدمه کتاب تازه از تنور در آمده گیلن شفرد تحت عنوان «بانوی آهنین واقعی» است. شفرد می‌گوید: اما بانوی آهنین واقعی روحیه نرم و منعطفی هم دارد. شفر نمی‌دانست که تنها با گذشت 10 روز از انتشار کتابش در مورد تاچر تصویر بانوی آهنین بار دیگر به عکس یک همه خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها بدل می‌شود. اینبار تصویری همراه با خبر درگذشت تنها نخست‌وزیر زن بریتانیا... دیگر خبری از بانوی آهنین، زن خرافاتی، محافظه‌کار سرسخت، زن تاریخ‌ساز بریتانیا نیست. زنی که به گفته شفر سال‌ها زیر غبار افسانه‌ها و اسطوره‌ها پنهان شده بود و گهگاه طرفدارانش از او به خاطر عملکردش در راستای کاهش مالیات‌ها یاد می‌کردند و مخالفانش تحت عنوان مروارید شیطانی. مارگارت تاچر یکی از تاثیرگذارترین سیاستمداران قرن بیستم بود. میراث سیاسی مارگارت تاچر بر سیاست نخست‌وزیرانی که پس از او در بریتانیا به قدرت رسیدند، چه از حزب محافظه‌کار و چه از حزب کارگر تاثیر بسیار داشت. در عین حال دوران نخست‌وزیری 11 ساله او بیش از هر چیز به دلیل سیاست‌های رادیکال و روش برخورد تندش به یادها مانده است. در مدتی که او ریاست دولت بریتانیا را برعهده داشت ‌هزاران نفر از شهروندان عادی این کشور از طریق خرید مسکن دولتی صاحب ملک شدند و‌هزاران نفر دیگر با خرید سهام شرکت‌های دولتی بزرگی مثل شرکت گاز و شرکت تلفن که توسط وی خصوصی شدند، به قشر سهامداران و طرفداران بازار آزاد پیوستند. اما بی‌اعتنایی و مخالفت او با روش‌های سیاسی تفاهم‌آمیز او را به یک رهبر اختلاف‌برانگیز بدل کرده و میزان مخالفت با سیاست‌ها و روش حکومتگری او در نهایت به شورش علیه وی در حزب حاکم محافظه‌کار و ناآرامی در سطح جامعه بریتانیا منجر شد. شاید بتوان از جنگ انگلیس و آرژانتین بر سر مالکیت مجمع‌الجزایر مالویناس (فالک‌لند)، تشدید بحران در ایرلند شمالی، اعتصاب معدنچیان به عنوان بزرگ‌ترین اعتصاب تاریخی انگلستان، افزایش سیاست‌های نژادپرستانه انگلیس، صادرات نظامی گسترده این کشور به عراق در سال‌های جنگ تحمیلی و خصومت مقامات لندن با جمهوری اسلامی ایران مهم‌ترین فرازهای تحولات داخلی و خارجی انگلیس در سال‌های حکومت مارگارت تاچر یاد کرد. تاچر در سال‌های نخست‌وزیری خود تابع و هم‌پیمان سیاست‌های آمریکا در اروپا بود. در چارچوب همین نگرش، وحدت پولی اروپا یا پیمان اتحادیه اروپای بدون مرز، با سیاست‌های بازدارنده و کارشکنی دولت خانم تاچر در انگلستان مواجه بود. آن هم‌پیمانی و این بازدارندگی، سیاست تاچر را در عرصه بین‌المللی به عنوان «تاچریسم» شاخص کرده بود. تبعات فروپاشی کمونیسم و خاتمه جنگ سرد در اروپا که با خوش‌بینی همه دولت‌های این قاره مواجه شد، در کابینه تاچر با نوعی تردید و نگرش بدبینانه همراه بود. به همین دلیل اتحاد دو ‌آلمان، شکسته شدن دیوار بلند کمونیستی میان شرق و غرب اروپا و رخدادهای دیگر که محصول طبیعی خاتمه جنگ سرد بود، مورد استقبال تاچر قرار نگرفت و حزب تحت رهبری او در میان سایر احزاب سیاسی اروپا به انفعال کشانده شد. این عوامل، دلایل اصلی بن‌بست سیاسی تاچر بود که به اختلافات داخلی حزب محافظه‌کار دامن زد و سرانجام او را وادار به استعفا و کناره‌گیری از قدرت کرد. مع‌الوصف خط سیاسی تاچر در دوران پس از وی یعنی زمان نخست‌وزیری جان میجر نیز ادامه یافت. وقتی میجر در جریان انتخابات اول می ۱۹۹۷ از رقیب خود تونی بلر شکست خورد و با این شکست به حاکمیت ۱۸ ساله حزب محافظه‌کار بر انگلیس خاتمه داد، منابع خبری و سیاسی آن کشور از این رویداد به عنوان پایان عصرتاچریسم بر انگلیس یاد کردند.
تاچر در تهران
روز هشتم اردیبهشت ۱۳۵۷ مارگارت تاچر رهبر حزب محافظه‌کار انگلیس برای ابراز حمایت کشورش از رژیم شاه وارد تهران شد. دو روز قبل از او رونالد ریگان نیز با هدف مشابهی به تهران آمد. این سفر‌ها در شرایط اوجگیری انقلاب اسلامی ایران صورت گرفت. مارگارت تاچر از سیاستمداران مورد اعتماد حکومت پهلوی در اروپا بود. او در شکل‌دادن به نگرش حزب محافظه‌کار انگلیس نسبت به تحولات ایران و جهان نقشی بنیادین داشت. سفر او به تهران در اردیبهشت ۱۳۵۷ از اهمیت خاصی برخوردار بود. تاچر بلافاصله پس از ورود به تهران رهسپار کاخ نیاوران شد و با شاه دیدار کرد. در این دیدار «آنتونی پارسونز» سفیر انگلستان در ایران و دو نفر از نمایندگان مجلس عوام انگلیس شرکت داشتند. تاچر در این ملاقات راجع به فروش جنگ‌افزارهای انگلیسی به ایران و ساختمان مجموعه صنایع نظامی حوالی اصفهان و تاسیسات بندری بندرعباس با شاه مذاکره کرد. او گفت: «خریدهای دفاعی ایران باعث به وجود آمدن‌هزاران شغل در صنایع انگلستان شده و به مبارزه با بیکاری در این کشور کمک شایانی کرده است.» به فاصله ۱۰ روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، دولت جیمز کالاهان نخست‌وزیر وقت انگلستان توسط وزیر خارجه خود «دیوید اوئن»، دولت موقت مهندس مهدی بازرگان را به رسمیت شناخت ولی دو ماه پس از این شناسایی در اردیبهشت سال بعد مارگارت تاچر نخست‌وزیر جدید انگلیس اعلام کرد کشورش در باب شناسایی سیاسی ایران تجدیدنظر خواهد کرد. این اعلام سرآغاز سیاستی بود که تاچر طی ۱۱سال زمامداری خود در قبال جمهوری اسلامی ایران در پیش گرفت. اولین موضع‌گیری خصمانه تاچر در برابر انقلاب اسلامی اعلام موافقت کشورش با پیشنهاد بعضی مقامات آمریکایی دایر بر لزوم حمله نظامی به ایران در پاسخ به تصرف سفارت آمریکا در تهران بود. به همین دلیل در فروردین ۱۳۵۹ از درخواست آمریکا برای پیوستن به تحریم اقتصادی ایران حمایت کرد و در اردیبهشت ۱۳۵۹ از مداخله نظامی آمریکا در طبس حمایت کرد. چند روز پس از این حمله، سفارت ایران در لندن هدف حمله تروریستی قرار گرفت و سبب به شهادت رسیدن دو دیپلمات ایرانی به نام‌های لواسانی و صمدزاده شد. در پی مرگ محمد‌رضا پهلوی در ۱۳۵۹ وزارت خارجه انگلیس بیانیه‌ای حاوی اظهار تاسف نخست‌وزیر و کابینه این کشور انتشار داد. در سال ۱۳۶۰ کنسولگری ایران در منچستر و دفتر هواپیمایی ایران در لندن سه بار مورد حمله و اشغال عناصر ضدانقلاب قرار گرفتند. در خرداد ۱۳۶۳ دولت تاچر پنج دیپلمات ایرانی را از انگلستان اخراج کرد که با عکس‌العمل متقابل ایران مواجه شد. انتشار کتاب وهن‌انگیز «آیات شیطانی» توسط سلمان رشدی و حمایت مغرضانه دولت تاچر از این اقدام و سپس فتوای امام خمینی مبنی بر مهدورالدم بودن نویسنده کتاب، تنش بزرگی در روابط ایران و انگلیس به وجود آورد. پس از آن با مصوبه مجلس در شانزدهم اردیبهشت ۱۳۶۸ روابط دو کشور به طور کامل قطع شد. در سال ۱۳۶۸ سخت‌ترین برخورد‌ها از سوی دولت انگلستان به‌ویژه با دانشجویان ایرانی در انگلیس صورت گرفت. در این سال با وجود اظهارات داگلاس هرد وزیر خارجه وقت انگلیس مبنی بر بهبود روابط دو کشور، تاچر ایران را کشوری تروریست معرفی کرد و به سخنان رهبر انقلاب مبنی بر ابقای حکم فتوای امام انتقاد کرد در همین سال تعداد ۲۴۸ نفر از نمایندگان مجلس عوام انگلیس طی بیانیه‌ای خواستار اخراج ایران از سازمان ملل و جایگزینی نماینده سازمان منافقين در آن سازمان شدند. اما پس از سال ۱۳۶۸ (۱۹۸۹ م) روابط دو کشور به سمت تشنج‌زدایی پیش رفت. به دنبال پوزش مقامات انگلیسی و اعتراف آنها مبنی بر احترام به دین اسلام، با مجوز شورای‌عالی امنیت ملی طی اعلامیه‌ای وزارت امور خارجه در مهر ۱۳۶۹ برقراری روابط سیاسی دو کشور را اعلام کرد.
واکنش‌ها به مرگ مارگارت تاچر
تونی بلر، نخست‌وزیر سابق از حزب کارگر: سیاستمداران کمی این شانس را دارند که بتوانند چشم‌انداز سیاسی را نه‌تنها در کشور خودشان که در جهان تغییر دهند. تاچر چنین رهبری بود. تاثیر جهانی شگرف داشت. حزب کارگر بعضی تغییراتی که او در بریتانیا به وجود آورد را بعدها در سال 1997 که به قدرت رسید حفظ کرد، علاوه بر این دولت‌های سراسر جهان هم از آن تقلید کردند.
بنیامین نتانیاهو: امروز من برای تاچر سوگواری کردم. او رهبری مقتدر، زنی اصیل، با اراده، اعتقاد راسخ و قدرتمند بود. او دوست سرسخت اسراییل و یهودیان بود. من صمیمانه‌ترین همدردی خودم را به خانواده، دولت و مردم بریتانیا اعلام می‌کنم.
لخ والسا، رییس‌جمهوری سابق لهستان: او شخصیت برجسته‌ای بود. به همراه ریگان و پاپ ژان پل دوم، کارهای بزرگی برای دنیا کرد. او کمک کرد کمونیسم در لهستان و اروپای مرکزی بمیرد. من برایش آمرزش می‌طلبم.
واکلاف کلاوس، رییس‌جمهوری و نخست‌وزیر سابق چک: تاچر یکی از بزرگ‌ترین سیاستمداران زمانه ما بود. در چک مردم او را قهرمان خودشان می‌دانند.
میخاییل گورباچف، رهبر سابق شوروی: خبر مرگ تاچر غم‌انگیز بود. می‌دانستم خیلی بیمار است. آخرین‌باری که او را دیدم سال‌ها پیش بود. به خانواده و دوستانش صمیمانه تسلیت می‌گویم. او سیاستمداری بود که هر کلامش وزن داشت. نخستین‌بار همدیگر را در 1984 دیدیم. رابطه بین ما گاهی شکراب می‌شد با این همه جدی و مسوولانه بود. در نهایت ما توانستیم به فهم مشترکی برسیم و جو حاکم میان دو کشور را بهبود دادیم و جنگ سرد را خاتمه بخشیدیم. او در تاریخ و حافظه ما خواهد ماند.
اد میلیبند، رهبر حزب کارگر بریتانیا: او منحصربه‌فرد بود. او سیاست‌های یک نسل کامل را تغییر داد. او اولین زن نخست‌وزیر بریتانیا بود. حزب کارگر با بسیاری از سیاست‌های او مخالف بود و برای ما همیشه شخصیتی جدال‌برانگیز خواهد ماند. با این همه احترام عمیقی برای دستاوردهای سیاسی و شخصیت محکم او قایل هستیم. من و دیوید کامرون و نیک کلگ همگی در فضای سیاسی که تاچر فراهم کرده بود رشد کردیم.
دیوید کامرون، نخست‌وزیر بریتانیا: مرگ تاچر برای کشورمان غم‌انگیز است. ما رهبر بزرگی از دست دادیم، یک بریتانیایی بزرگ. او تنها رهبر بریتانیا نبود، ناجی آن نیز بود. میراث او برای ما این است که به کشورمان به بهترین نحو ممکن خدمت کنیم. او به طرز شگرفی شجاع بود. مردم ما برای دهه‌ها، چیز از او آموختند.
آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان: او رهبر فوق‌العاده‌ای بود که در زمان خودش در سطح جهان تاثیرگذار بود. او بر جدایی میان کشورهای اروپایی فايق آمد و جنگ سرد را پایان بخشید. او به عنوان یک زن به بالاترین مقام ممکن رسید. او قدرت جنبش‌های آزادی‌خواهانه کشورهای اروپای شرقی را شناخت و به آنها کمک کرد.
تیم میلر، یکی از ثروتمندان جزایر فالکلند: تاچر برای فالکلند مانند چرچیل برای بریتانیای کبیر در دهه 1940 بود. او آدم درستی بود که در مکان و زمان درستی قرار گرفت و کار درست را انجام داد.
مایک سامرز، یکی از اعضای شورای ملی فالکلند: در این شکی نیست که تاچر نسبت به فالکلند احساس ویژه‌ای داشت. او کار مهمی برای جزیره کرد. او آزادی را برای مردم ما آورد و فالکلندی‌ها او را برای همیشه در قلبشان نگه می‌دارند. ------------
زندگينامه مارگارت هیلدا رابرتز در ۱۳ اکتبر ۱۹۲۵ در «گرانتهام» شهر کوچکی واقع در ۱۵۰ کیلومتری شمال لندن متولد شد. در جوانی پدر و مادرش صاحب یک مغازه خواربارفروشی بودند ولی مارگارت ابتدا لیسانس هنر از دانشگاه آکسفورد دریافت کرد و سپس در دو رشته شیمی و حقوق تحصیلات عالیه را ادامه داد و از هر دو رشته فارغ‌التحصیل شد. بعد از آن به ریاست گروه فارغ‌التحصیلان عضو حزب محافظه‌کار در دانشگاه آکسفورد انتخاب شد.
در ۱۹۵۹ به نمایندگی مجلس عوام انگلیس انتخاب شد و در دولت حزب محافظه‌کار در ۱۹۷۰ سمت وزارت آموزش‌وپرورش را بر عهده گرفت. در ۱۹۷۵ به رهبری حزب محافظه‌کار انتخاب شد. این نخستین‌بار در تاریخ انگلستان بود که یک زن رهبر یک حزب سیاسی عمده این کشور می‌شد.
در سوم می ۱۹۷۹ با پیروزی محافظه‌کاران در انتخابات پارلمانی مارگارت تاچر به سمت نخست‌وزیری انگلستان انتخاب شد. تاچر در نهم ژوئن ۱۹۸۳ برای بار دوم و در ۱۱ ژوئن ۱۹۸۷ برای بار سوم در این سمت ابقا شد. او سمت نخست‌وزیری را تا ۲۲ نوامبر ۱۹۹۰ بر عهده داشت و سپس در پی ۱۱ سال نخست‌وزیری و ۱۵ سال رهبری حزب محافظه‌کار از مقام خود استعفا داد و جای خود را به «جان میجر» وزیر خزانه‌داری جوان کابینه خود سپرد. تاچر بعد از کناره‌گیری از نخست‌وزیری به عنوان نماینده حزب محافظه‌کار در پارلمان باقی ماند و به فعالیت‌های سیاسی خود ادامه داد. تاچر به همراه دخترش کارول زندگی می‌کرد و طبق گفته‌های کارول مادرش مدتی بود که به بیماری آلزایمر دچار شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.