شناخت مباني کارکرد سيستمهاي دفاع موشکي
سپر نامريي آسمان
محمدحسين جهانپناه
گروه علم: چندی است جنگ لفظی بین آمریکا و کرهشمالی بالا گرفته و مقامهای کرهشمالی تهدید کردهاند که در صورت لزوم، آماده حمله هستهای پیشگیرانه به آمریکا هستند. در مقابل سخنگوی کاخ سفید نیز اعلام کرد آمریکا آماده است در برابر هرگونه حمله موشکی بالستیکی کرهشمالی از خود دفاع کند و به این ترتیب بحران در منطقه بالا گرفته است. البته بسیاری از کارشناسان عقیده دارند کرهشمالی نمیتواند در عمل با بمب اتمی یا دیگر جنگافزارهای هستهای به آمریکا حمله کند و همه اینها به احتمال بسیار در حد خط و نشان کشیدنهای سیاسی باقی خواهد ماند زیرا از یک طرف کرهشمالی تکنولوژی بهکارگیری موشکهای بالستیک مجهز به کلاهکهای هستهای را در اختیار ندارد و از طرف دیگر آمریکا نیز فناوریهایی در اختیار دارد که میتواند با حملههای اتمی کشورهای دیگر مقابله کند. به همین مناسبت فناوری سیستمهای دفاع موشکی را در ادامه بررسی میکنیم. اين روزها نام سيستمهاي دفاع موشکي را بسيار ميشنويم. اين سيستم هم مثل برخي جنگافزارهاي ديگر از زمان جنگ سرد به جا مانده است. در زماني نهچندان دور موشکهاي بالستيک قارهپيما با هيبت
رعبآورشان بر دنيا حکم ميراندند. در ميانه دهه 1980 گفته ميشد تنها زرادخانه کلاهکهاي اتمي شوروي براي 29 بار نابودي زمين کفايت ميکند. سيستم دفاع موشکي براي از ميان برداشتن بازدارندگي اين موشکها طراحي شد، هرچند هيچگاه عمر جنگ سرد به تکميل اين برنامه قد نداد اما ميراثش همچنان پا برجاست. ساختار سيستم دفاع موشکي سيستم دفاع موشکي شبکهاي است از سيستمهاي پدافند هوايي و رهگيري استراتژيک که براي مقابله با تهديد طراحي ميشود. سازمان دفاع موشکي ايالات متحده اين سيستم را در چندين لايه طراحي کرده است که هر يک از اين لايهها بايد بتواند يک موشک بالستيک را در يکي از سه فاز پرتاب آن (يعني اوجگيري، ميان راه و مرحله سقوط) رهگيري کند. گفتني است موشک بالستيک موشکي است که تا ارتفاع بسيار زيادي اوج ميگيرد (که اين قسمت راه، با موتور روشن انجام ميشود) و مابقي راه با استفاده از نيروي جاذبه زمين به سمت هدف ميروند. اين بخش از مسير مانند يک سقوط آزاد است که البته به شکل هدايتشده و صحيح انجام ميشود. موشکهاي باليستيک معمولا تا ارتفاع بسيار زيادي اوج ميگيرند و برخي از موشکهاي بالستيک که برد بسيار
بالايي دارند حتي از جو زمين خارج ميشوند و با استفاده از يک ابزار ورود مجدد به جو بازميگردند. در اين شرايط نبود يک سيستم هشداردهنده موثر، رهگيري موشکها در مرحله اوجگيري را پيچيده ميسازد، بهخصوص که پوشش کامل در اين مرحله مستلزم استقرار شبکهاي از رادارهاي رهگيري در مناطق نزديک به سايتهاي پرتاب موشکهاي بالستيک است. از سوي ديگر، سرعت موشک در مرحله سقوط نيز به بيش از 16هزارکيلومتر بر ساعت (5/4 کيلومتربرثانيه) ميرسد که رهگيري در اين مرحله نيز به شدت دشوار ميشود. در نتيجه بهترين زمان باقيمانده همان زماني است که موشک در ميانه مسير بر فراز جو راه مستقيم خود را به سوي هدفش طي ميکند. يکي از مهمترين اجزاي سيستم دفاع موشکي براي رهگيري موشکها در اين مرحله، سيستم زميني دفاع مرحله مياني (GDI) است. اين سيستم در حقيقت مجموعهاي است از رادارهاي رهگيري و سيلوهاي موشک براي درگيري با موشکهاي بالستيک دوربرد و قارهپيما در فضا. به اين کار ميگويند زدن يک گلوله با يک گلوله ديگر. اين سيستم در عين اينکه مهمترين نقطه قوت اين نوع سيستم دفاع موشکي به شمار ميآيد، با محدوديتهاي زيادي نيز مواجه است. پرتاب از اين سيلوها
پرتاب گرم است، يعني دود و آتش زيادي توليد ميشود. از آنجا که موشک در اين سيلوهاي زيرزميني نگهداري ميشود، بايد مرتب آنها را بازرسي کرد. اين سيلوها براي پرتاب پشت سرهم و سريع ساخته نشدهاند. تعمير هر سيلو پس از پرتاب هر موشک رهگير، به چند روز زمان نياز دارد. اين نوع سيستم در حال حاضر تنها سلاح عملياتي براي درگيري با اهداف در لايههاي بالايي جو است. بازخواني سناريوي يک نبرد فرضي براي توضيح بهتر شيوه عملکرد اين نوع سيستم، بهتر است سناريوي يک جنگ فرضي را در نظر بگيريم. فرض کنيد يک طرف جنگ، موشک بالستيک قارهپيمايي را به سمت کشور ديگري شليک کرده است. در مرحله اول، ماهوارههاي اخطار زودهنگام، رد اشيايي سريع را در محل پرتاب ثبت ميکنند. براي تشخيص دقيق محل اين اشيا، اطلاعات مربوط به آنها را ابتدا به شبکهاي از رادارها شامل رادارهاي مستقر در زمين و سيستمهاي دفاع موشکي ايجس (Aegis)، کشتيهاي جنگي مجهز به رادار Spy1 ميدهند. سپس تمام اين اطلاعات به رشتههاي عصبي يکي از مراکز سيستم دفاع موشکي بالستيک ارسال ميشود. کامپيوتر عمليات، به سرعت با محاسبه مسير پرتابي حرکت موشک به اين نتيجه ميرسد که
موشکها عازم کدام شهر يا منطقه هستند. اکنون نوبت فاز عکسالعمل يا همان درگيري است که بسته به تعداد موشکها بايد برنامهاي دقيق تنظيم شود. تا اين زمان هر دو موشک بالستيک با گذشتن از جو، وارد مرحله مياني ماموريت خود شدهاند. از اين زمان به بعد حدود 20 دقيقه براي هر نوع واکنشي فرصت خواهد بود، يعني درست زماني که کلاهکهاي شناور در فضا به سوي اهداف خود در حرکتند و اين زماني است که موشکها در قسمت خاموش ماموريت خود به سر ميبرند (طول اين مدت، بسته به شرايط و فاصله پرتاب ممکن است از 20 تا 40 دقيقه، متفاوت باشد). در اين شرايط سازمان موشکي، حرکت کلاهکها را با استفاده از رادارهاي خود در سراسر دنيا (رادارهايي همانند رادارهاي دريايي باند ايکس شناور بر سکوهاي متحرک) دنبال ميکند. سپس به محض رسيدن دستور، موشکهاي رهگير از سيلوهاي پرتاب موشک براي مقابله با کلاهکهاي شناور در فضا پرتاب ميشوند. زماني که موشکهاي رهگير به مدار رسيدند، مخروط دماغه جدا شده و کلاهکهاي رهگيري فراجوي را با سرعت7/6 کيلومتر بر ثانيه به سوي مدار منحني کلاهکهاي بالستيک پرتاب ميکند. کلاهکهاي رهگيري سپس با نزديکترين ترمينال کنترل زميني تماس
برقرار ميکنند تا از محل جديد اهداف اطلاع کسب کنند. رادار همچنين اطلاعاتي هم در زمينه اهداف کاذب همراه با موشک بالستيک به دست ميآورد. اهداف کاذب، اهدافي هستند که بسياري از موشکهاي بالستيک مدرن براي مقابله با سيستمهاي پدافند هوايي، همراه کلاهک خود حمل ميکنند. حسگرهاي حساس به نور مريي کلاهکهاي رهگيري، به آنها امکان ميدهد تا آخرين لحظات رسيدن به هدف، تنظيمات نهايي را هم انجام دهند و در نهايت اين قاتلان متحرک با سرعتي حدود شش کيلومتر بر ثانيه خود را به کلاهکها ميکوبند اما بياييد فرض کنيم که اين موشکهاي رهگير به خطا روند، در اين صورت داستان پيچيدهتر ميشود؛ بهخصوص که کلاهکها تنها يک دقيقه با يک شهر بزرگ فرضي فاصله دارند. در اين زمان ليزر هوابرد يا ديگر تسليحات درگيري نزديک مستقر در زمين، کلاهکها را رهگيري ميکند. چنين سيستمهايي عموما وابسته به مجموعهاي از پرتابگرهاي متحرک با توانايي هدف قرار دادن کلاهکهاست. آزمودن کارايي در عرصه عمل از زماني که «رونالد ريگان» طرح کاملا تخيلي جنگ ستارگان را ارايه کرد، سوالات و ترديدهاي زيادي در باب حدود کاربردي بودن چنين طرحي وجود داشت، چرا که
هر سيستمي جدا از دقت و سرعت عکسالعمل آن، در برابر پرتاب همزمان تعداد زيادي موشک قارهپيما موثر نبود. اين موضوع، يکي از انتقادات مخالفان امروز اين نوع سيستم نيز هست. از سوي ديگر موافقان اين نوع سيستم معتقدند که کارايي صددرصد در چنين سيستمي هيچگاه هدف اصلي نبود، در واقع نقش سپر دفاع موشکي در کم کردن ارزش بازدارندگي سلاحهاي بالستيک و محدود کردن دامنه خطر آنهاست. در واقع اين نوع سيستم دفاع موشکي براي رهگيري تعداد محدودي موشک بالستيک طراحي شده، نه يک تهاجم تمامعيار موشکي؛ هرچند همانطور که انجمن فيزيک ايالات متحده در دهه 1980 معتقد بود، عملياتي بودن چنين سيستمي حتي در اين سطح نيز بيش از حد پيچيده خواهد بود. با اين وجود ژنرال «هنري اوبريگ»، سرپرست سازمان دفاع موشکي در پاسخ انتقادها ميگويد: «اگر بپرسند آيا اين سيستم کار ميکند يا نه، بايد جواب داد بله. ما هر زمان که موشکهاي رهگير را آزمايش کرديم، موفق بودهاند. در آزمايش سه سال پيش اين سيستم، به راحتي توانست شش هدف از مجموع 9 هدف را رهگيري کند که پنج تاي آنها مجهز به تدابير متقابل بودند.» در مقابل «ويد بوئس»، سرپرست تحقيقات انجمن مستقل کنترل تسليحات
ميگويد: «اگر صادق باشيم بايد درباره محدوديتهاي اين آزمايشها صحبت کنيم. نابود کردن موشکي که خودتان در زمان و مکان مناسب پرتاب کردهايد، تفاوت بسياري با زدن هدفي دارد که در زمان و مکاني که انتظارش را نداريم، ظاهر ميشود.» «فليپ کويل»، مشاور وزارت دفاع بين سالهاي 1994تا 2001 نيز ميگويد: «اهداف انحرافي آزمايششده، براي شناسايي بيش از حد آسان هستند.» اما همه اينها به مفهوم ناکارآمدي اين نوع سيستم دفاع موشکي نيست. اين سيستم چه با ضريب موفقيت بالا يا متوسط، برنامهاي گسترده است که در اين سالها با صرف ميلياردها دلار در حال تکميل بوده و هست. جدا از اينکه اين نوع سيستم دفاع موشکي واقعا سيستمي کاراست يا باز هم قسمتي از يک بلوف سياسي است يا اصلا دشمني وجود دارد که از تهديد سلاحهاي قارهپيما عليه مراکز مسکوني استفاده کند يا خير، در هر صورت تا همين امروز بيش از 10ميليارددلار براي اين برنامه هزينه شده و هزينههاي بيشتري هم در راه است؛ با اين همه پيامدهاي چنين سيستمي فراتر از توان بازدارندگي آن در توان گسترده مانيتورينگ ترافيک هوايي سراسر آسيا و جهان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.