|

بخشی از داستان سزار آیرا

مغز موسیقایی

ترجمه: افسانه رشنو

بچه بودم، حدود چهار یا پنج سال داشتم. اوایل دهه 1950 در شهر من، کورنل پرینگلز، اتفاق افتاد. یک شب برای شام به هتل رفتیم. لابد یکشنبه‌ای بوده؛ خیلی پیش نمی‌آمد که ما بیرون غذا بخوریم. به دلیل عادت‌های سفت و سخت پدرم و بدگمانی چاره نشدنی مادرم به هر غذایی که دستپخت خودش نبود جوری زندگی می‌کردیم که انگاری آه در بساط نداریم در حالی‌که این طور نبود. کسی نمی‌داند چه اوضاع و احوالی آن شب دست داده بود و ما را به این هتل مجلل کشانده بود تا معذب و شق و رق دورادور میزی با رومیزی سفید، ظروف نقره، لیوان‌های بلند، بشقاب‌های چینی دور طلایی بنشینیم. از فرق سر تا نوک پا سفیدپوش بودیم، درست مثل بقیه آدم‌هایی که سر میز ما حاضر بودند. آن وقت‌ها لباس پوشیدن قاعده و قانون‌های کم‌وبیش سفت و سختی داشت. یادم هست که جنب‌وجوشی تمام نشدنی در جریان بود، چون همه جعبه به دست تمام مدت سرپا ایستاده بودند تا به میز کوچکی برسند که شبیه محرابی در انتهای اتاق بود. جعبه‌های کوچکی بودند، بیشترشان مقوایی بودند، اگرچه بعضی‌شان هم چوبی بودند و تعدادی از این چوبی‌ها هم رنگ شده و جلا خورده بودند. پشت این میز زن ریزه میزه‌ای نشسته بود با رشته‌ای مروارید و لباس آبی پولک‌دوزی شده و موهایی که به شکل تخم‌مرغی پردار شانه شده بود. او ساریتا سوبرکاسو بود؛ زنی که چند سال بعد و در تمام طول سال‌های مدرسه من سرپرست کمک معلم‌ها شد. او هی جعبه‌ها را تحویل می‌گرفت، محتویات‌شان را وارسی می‌کرد و در دفترچه‌ای یادداشت می‌کرد. من همه جنب‌وجوش را از نزدیک دنبال می‌کردم. بعضی از این جعبه‌ها این قدر پر بودند که درشان خوب بسته نمی‌شد، بقیه هم نیمه‌خالی بودند با چند تایی کتاب داخل‌شان که تکان می‌خوردند و صدای شومی می‌آوردند. اگرچه ارزش آنها خیلی ربط زیادی به تعداد کتاب‌ها نداشت (تازه اگر اصلا پای مساله تعداد در میان بود) اما به تنوع عنوان‌ها بستگی داشت. در بهترین حالت همه کتاب‌های داخل جعبه‌ها با هم فرق می‌کردند و در بدترین حالت همه آنها نسخه‌های یک کتاب بودند؛ اما غالبا این دومی اتفاق می‌افتاد. نمی‌دانم چه کسی همه اینها را برای من توضیح داد، یا شاید هم اینها نتیجه شب‌نخوابی‌ها و خیال پردازی‌های خودم بود؛ کار خود ِ خودم بود که همه چیز را ببافم و سر هم کنم.، چون که برای چیز‌هایی که از آنها سر در نمی‌آوردم همیشه هی طرح‌ها و داستان‌هایی را پیش خودم سرهم می‌کردم. کی می‌آمد و همه اینها را برای من توضیح می‌داد؟ پدر و مادرم خیلی اهل حرف زدن نبودند، خودم نمی‌توانستم بخوانم، آن موقع تلویزیون نبود و گروه دوستان هم‌محله‌ام هم به اندازه خود من نادان بودند. از دور که نگاه می‌کنم، صحنه جعبه‌های کتاب کمی رویا‌گونه است، درست مثل وقتی که برای گرفتن یک عکس لباس‌های شیک‌مان را پوشیده بودیم. اما مطمئن‌ام همان جوری که می‌گویم اتفاق افتاد. هرچند وقت یک‌بار که یاد آن می‌افتم دست آخر توضیح منطقی برای آن پیدا می‌کنم. در آن سال‌ها لابد کتابخانه عمومی پرینگلز در شرف تاسیس بوده و کسی با کمک صاحب هتل میهمانی شبانه‌ای برای اهدای کتاب، شاید «شام در ازای کتاب» یا چیزی شبیه به این ترتیب داده بود. امکان آن هست. این واقعیت که تاریخ تاسیس کتابخانه‌ها با آن زمان مطابقت می‌کرد همین را ثابت می‌کند، من چند ماه پیش در مدت آخرین دیدارم از پرینگلز توانستم این را تایید کنم. تکه دیگری که جفت‌وجور در می‌آید این است که اولین مدیر کتابخانه ساریتا سوبرکاسو بود. در تمام کودکی و نوجوانی‌ام طرفدار پرو پا قرص کتابخانه بودم؛ به گمانم هر دو روز یک کتاب از آن به امانت می‌گرفتم و بیشتر از هر کسی خودم را وقف آن کرده بودم. و همیشه ساریتا بود که کارت‌ام را پر می‌کرد. این موقعی اهمیت پیدا کرد که من وارد دبیرستان شدم و او سرپرست کمک معلم‌ها بود و چهره‌ای بود که در اتاق استراحت معلمان صاحب قدرت و نفوذ زیادی بود. به همه گفت که من علیرغم سن کم‌ام کتابخوان‌ترین آدم ساکن پرینگلز هستم و این من را مبدل به نابغه‌ای شهیر کرد و خیلی از امور را برای من ساده‌تر کرد. بدون اینکه درس بخوانم دیپلم‌ام را با نمرات ممتاز گرفتم. چند ماه پیش، در مدت دیدارم از پرینگلز که حرفش را زدم، سعی کردم تا بر خاطراتم صحه بگذارم و از مادرم پرسیدم آیا ساریتا سوبرکاسو هنوز زنده است. خنده‌ای کرد. «او سال‌ها پیش مرده. پیش از اینکه تو به دنیا بیایی مرد. موقع بچگی من هم دیگر پیر بود... » با هیجان بلند گفتم«این‌طور نیست، من کاملا او را به خاطر دارم. در کتابخانه، در مدرسه... .» «درسته، در کتابخانه و در مدرسه کار می‌کرد، اما وقتی من هنوز مجرد بودم. با همه چیزهایی که برایت تعریف کرده‌ام لابد گیج شده‌ای.» امکان نداشت چیزی غیر از این از او بیرون بکشی. اطمینان خاطر او من را دچار تشویش کرد، مخصوصا به این خاطر که او هرگز اشتباه نمی‌کرد و من می‌کردم. هروقت من و او درباره هر چیز جزیی راجع به گذشته با هم به توافق نمی‌رسیدیم، بی‌برو برگرد حق با او بود و با من نبود. اما باز هم چطوری ممکن بود؟ به ذهنم رسید که شاید ساریتا سوبرکاسو دختری داشته که شبیه او بوده و حرفه و نصیب و قسمت او را از سر گرفته بود. اما محال بود. ساریتا عزب از دنیا رفته بود و علاوه بر این اولین نمونه زن مجرد، پیر دختر دوران‌دیده در پرینگلز بود، بادقت و وسواس لباس می‌پوشید، آرایش کرده، با موهای درست شده، خونسرد و خوددار، عینا تجسم خشکی و بی‌ثمری بود. این خوب یادم است. برگردیم به صحنه هتل: آمد و شد میان میزها تا آن محراب کوچک که هی آنجا کتاب روی هم تلنبار می‌شد یکریز قطع می‌شد. همه آدم‌های آنجا همدیگر را می‌شناختند، این‌طوری آنهایی که از سر میزشان بلند می‌شدند تا کتاب‌هایشان را به عقب ببرند، کنار میزهای دیگر می‌ایستادند و با آشنایانشان احوالپرسی و کلامی ردوبدل می‌کردند. این افراد هم با نشان دادن احترامی کذایی صحبتی را که گل انداخته بود کوتاه می‌کردند. منظورشان این بود که طرفی که ایستاده حرف می‌زند جعبه‌ای نسبتا سنگین در دست دارد (با اینکه شاید جعبه نیمه‌پر رقت‌انگیزی دستشان بود). آنهایی که بار می‌بردند هم به سهم خودشان با کمال ادب جواب می‌دادند که این معنی را می‌داد که خودشان صحبت را کش داده‌اند و اینجور وانمود می‌کردند که لذتی که از هم‌صحبتی با یک هم‌محله‌ای می‌برند خیلی بیشتر از این حرف‌ها زحمت بردن این ‌بار سنگین را تلافی می‌کند. این بالا و پایین رفتن‌ها که با کنجکاوی بی‌غل‌وغش همه ساکنان پرینگلز که خود را شریک زندگی بقیه می‌دانستند هم قاطی شده بود، معدن حرف و حدیث از آب درآمد و این طور بود که ما فهمیدیم که مغز موسیقایی را در اتاق کناری سالن تئاتر اسپانیول به نمایش گذاشته‌اند. اگر غیر از این بود، شاید ما باخبر نمی‌شدیم و بدون اینکه کار دیگری بکنیم می‌رفتیم می‌خوابیدیم. این خبر بهانه‌ای بود تا تعارف و تکلیف شام را که کفر همه ما را درآورده بود نیمه‌کاره ول کنیم. مغز موسیقایی چندوقت پیش هم به شهر ما آمده بود و یک انجمن غیررسمی از اهالی محل مسوولیت نگهداری آن را به عهده گرفته بود. به دنبال سیاهه‌ای از تقاضاها ابتدا به ساکن برنامه این بود که آن را به عاریه برای دوره‌های کوتاهی به خانه‌های مردم بدهند، بگویی نگویی همان‌جور که تمثال باکره معجزه‌گر را بین همه قسمت کرده بودند. بگذریم اینکه تقاضا برای به خانه بردن تمثال باکره به خاطر مریضی و مشکلات خانوادگی بود، درحالی‌که در مورد این وسیله جادویی جدید انگیزه فقط کنجکاوی محض بود (تازه اگر خرافات نبود). بدون پشتوانه مذهب و بدون قدرت و نفوذی که به این چرخش رسمیت می‌داد محال بود که به این به نوبت کردن‌ها ارج‌و‌قربی گذاشته شود. از یک طرف کسانی هم بودند که یک روز بعد از رسیدن آن می‌خواستند از دست آن خلاص شوند با این بهانه که موسیقی نمی‌گذارد بخوابند، در طرف دیگر کسانی بودند که طاقچه‌ها یا ستون‌های پرنقش و نگاری ساخته بودند و با ادعای اینکه متحمل هزینه‌های زیادی شده‌اند توقع داشتند که آن را به مدت نامحدودی نگه دارند. طولی نکشید که گم شد و آخر سر کار به اینجا رسید که آنهایی که آن را ندیده بودند، ما هم شاملشان می‌شدیم، گمان کردند که افسانه دور و درازی بوده. این‌طوری وقتی که متوجه شدیم که چند قدم آن‌ورتر می‌شود آن را دید تاب نیاوردیم. پدر گفت صورت‌حساب را بیاورند و وقتی آوردند او کیف پول مشهورش را که من بیشتر از هر شیء دیگری در دنیا عاشق و دلباخته آن بودم، از جیبش درآورد. خیلی بزرگ بود و از چرم سبز درست شده بود و نقش برجسته‌های اسلیمی حیرت‌آوری روی آن بود. دو رویه بیرونی‌اش با صحنه‌های رنگارنگ رشته‌های مهره‌دوزی بلوری پر شده بود. این کیف مال پوشکین بوده و بنا بر افسانه‌ای، روزی که کشته شده هم این کیف توی جیبش همراهش بوده. دایی پدرم در اوایل قرن در روسیه سفیر بوده و آثار هنری، عتیقه‌جات و تحفه‌های زیادی خریده بود که بیوه‌اش بلافاصله پس از مرگ او به خاطر اینکه بچه‌ای نداشت دوباره آنها را بین خواهرزاده‌ها و برادرزاده‌ها پخش‌شان کرد. تئاتر اسپانیول، بخشی از ساختمان مجتمع کمک‌های دوجانبه انجمن اسپانیایی بود، چسبیده به هتل بود. ما سرراست نرفتیم آنجا، در عوض در جهتی که جیپ پارک شده بود از خیابان رد شدیم و بعد دور زدیم و دوباره رد شدیم. این دور زدن و طولانی کردن راه به‌خاطر تن دادن به وسواس فکری مادرم بود که نمی‌خواست بقیه مهمانان توی هتل خیال کنند که او دارد به تئاتر می‌رود، بعید بود ولی احتمال داشت که آنها هی از پنجره بیرون نگاه کنند و شاید چیزی ببینند. ما وارد سالن شدیم و دیدیم بله آنجاست، روی یک صندوق گذاشته شده بود، یک صندوق از جنس چوب خام که روی آن را سرستو (دست فروش هتل) با رشته‌های ریز کاغذی سفید پوشانده بود، از آن کاغذهایی که برای بسته‌بندی اشیاء شکستنی استفاده می‌کنید؛ خیلی هم بد از آب در نیامده بود چون که شبیه یک آشیانه بزرگ شده بود و از دو جهت شکنندگی را یاد آدم می‌انداخت: اشیایی که با دقت بسته‌بندی می‌کنید و تخم‌مرغ‌هایی که در لانه‌ای می‌گذارید. مغز موسیقایی که آوازه‌اش همه جا بود از مقوا درست شده و به اندازه یک نیم‌تنه بود. شکل یک مغز و نه رنگ آن، تا اندازه زیادی واقع‌گرایانه از آب درآمده بود، به دلیل اینکه صورتی جیغ‌رنگ شده بود و رگ‌های آبی از آن عبور کرده بود. ما ساکت به صورت نیم دایره آنجا ایستادیم. از آن چیزهایی جلوی رویمان بود که آدم حرفش نمی‌آمد. صدای مادرم ما را از گیجی درآورد: «پس موسیقی؟» پدرم گفت،«معلومه که!» ابروهایش را به هم گره‌زد و به سمت آن خم شد. «موسیقی... .» «ممکنه خاموش شده باشه؟» «نه، هیچ‌وقت خاموش نمیشه. دلیل عجیب بودنش همینه» از آن هم خم‌تر شد اینقدری که من فکر کردم روی مغز می‌افتد، اما یکدفعه توقف کرد و با لبخندی زیرکانه سرش را به سمت ما برگرداند. گفت،«خب، ایناهاش. می‌شنوید؟» من و خواهرم نزدیک‌تر شدیم. مادرم داد زد:«بهش دست نزنین!» بی‌دلیل دلم می‌خواست به آن دست بزنم، حتی اگر شده با نوک انگشتم. واقعا، می‌توانستم این کار را بکنم. توی سالن کاملا تنها بودیم. حتی بلیت‌فروش و کنترل‌چی هم لابد توی سالن کنسرت بودند و نمایش را که انگاری آخر آن بود تماشا می‌کردند. مادرم گفت: «با این همه شلوغی چطوری می‌شنوی!» «فقط پچ پچه‌اس. اما فکرش را بکن آنها به خاطر اینکه صدایش مزاحم آنها بوده آن را برگردانده‌اند. خجالت‌آوره.» مادرم موافقت کرد، اما موضوع حرفشان با هم یکی نبود. پدرم که تنها کسی بود که موسیقی را شنیده بود، محو مغز موسیقایی شده بود، در حالی‌که مادرم هی به دوروبر نگاه می‌کرد و به نظر می‌آمد بیشتر از آنچه که داخل سالن در جریان بود با خبر است. قهقهه خنده از آنجا می‌آمد و ساختمان را می‌لرزاند. لابد همه بلیت‌ها فروخته شده بود. همکاری لئونور رینالدی و توماس سیماری با یکی از آن کمدی‌های اغراق‌آمیز سطحی شروع شده بود که 10سال در تمام کشور ادامه پیدا کرده بود و مردم از کیف کردن از آن خسته نمی‌شدند. موسیقی که ادعا می‌شد از مغز می‌آید، با ارتعاش تولید و رها می‌شود، توان رقابت با صدای کف زدن و قاه‌قاه‌های خنده را نداشت. مادرم ‌که به دودمانش که عاشق موسیقی ناب، اهل شعرخوانی و تراژدی‌نویسی بودند می‌نازید، ناسزا نثار این نمایش‌های عوام‌پسندانه می‌کردکه نمونه اعلایشان هم لئونور رینالدی بود. کارش از ناسزا هم گذشته بود، عملا علیه‌شان می‌جنگید. تئاتر نقطه حساس او و برایش حکم میدان کارزار را داشت به خاطر اینکه دست‌کم توی پرینگلز مبارزه فرهنگی را به راه انداخته بود. یکی از برادرهایش یک گروه تئاتردوست محلی به اسم لوس‌دوس کاراتولاس را می‌گرداند، فکر و ذکرش تئاتر جدی بود؛ آن یکی گروه که ایزولینی ماریانی آن را می‌گرداند، به کمدی‌های آداب پر و بال می‌داد. آن شب لابد شیفتگان دونا ایزولینا همه در میان حضار بودند، برای خدمات عوام‌فریبانه لئونور رینالدی به‌به و چه‌چه می‌کردند، از او چیز یاد می‌گرفتند و لحظه‌لحظه او را مثل شهدی جان‌بخش تا آخر سر می‌کشیدند. بیزاری مادرم از این قماش تئاتر اینقدر زیاد بود که وقتی این‌جور دسته‌جات در شهر بودند بیش از یک بار باید زود شام می‌خوردیم تا بتوانیم موقع مراسم ماشین را بیرون تئاتر پارک کرده (اما در یک فاصله مطمئن، توی سایه‌ها قایم می‌شدیم.) و اسم افراد حاضر را یادداشت کنیم. معمولا چیزی که مایه تعجب باشد درکار نبود چون آنهایی که آنجا بودند از طبقات پایین و اهل محلات حاشیه‌نشین بودند که مادرم اسمشان را لات‌ولوت‌های سیاه‌سوخته گذاشته بود و توهین‌آمیزترین حرف‌های ممکن را به زبان می‌آورد مثلا می‌گفت: «از این آدم‌های نادان جاهل چه انتظاری داری.» اما گاهی اوقات آدم‌های محترمی صف می‌بستند و به همین دلیل نقدهای او پرشورتر می‌شد و احساس می‌کرد زاغ سیاه چوب‌زدن‌هایش به زحمتش می‌ارزد و حالا با بعضی از آدم‌های ریاکار اهل فرهنگ «تکلیف‌مان روشن شده». یک‌دفعه هم از ماشین بیرون رفت تا به دندانپزشکی فرهیخته که با دخترش از پله‌های تئاتر بالا می‌رفت سرکوفت بزند. از دلسردی‌اش، از اینکه او را اینجا می‌بیند حرف زد. خجالت نمی‌کشد از اینکه با آمدنش به این جور ابتذال دامن می‌زند؟ آن هم همراه دخترهایش! تصور او از آموزش همین است؟ خوشبختانه او خیلی به خودش نگرفت. لبخندزنان جواب داد که همه تئاتر‌ها، ‌همه‌شان حتی در همین شکل منحط، از نظر او مقدس‌اند و مهم‌تر از همه اینها او می‌خواسته خام‌ترین فرهنگ عامه را در معرض دید دخترهایش بگذارد تا همه چیز را در جای خود ببینند. گفتن ندارد که مادرم از استدلال‌‌های او قانع نشد. بگذریم. برگردیم سراغ میهمانی شبانه خاطره‌انگیز مغزموسیقایی: سوار جیپ شدیم و از آنجا رفتیم. ما یک جیپ پیکاپ ایکای زردرنگ روباز داشتیم. با اینکه هر چهارتای ما جلوی ماشین جا می‌شدیم، من معمولا می‌رفتم قسمت روباز جیپ. تا اندازه‌ای به خاطر اینکه پیش دوست خوبم جینیول که سگ خانوادگی‌مان بود، باشم. جینیول سفید، بزرگ و از نژادی نامعلوم بود و کله بزرگی داشت (اسمش به همین خاطر بود). نمی‌شد او را در خانه به حال خودش رها کنیم چون ناله و زاری راه می‌انداخت و چنان سروصدایی می‌کرد که همسایه‌ها گلایه می‌کردند. اما توی جیپ موقر و باادب بود. به علاوه دلیل پنهان دیگر اینکه از سواری در قسمت رو باز جیپ خوشم می‌آمد، این بود که از صداهای توی اتاقک جلوی ماشین جدا می‌شدم. نمی‌دانستم کدام طرف داریم می‌رویم و این سفر حال و هوای یک ماجراجویی پیش‌بینی نشده را پیدا می‌کرد. اگر حواسم را جمع می‌کردم موقع رفتن می‌شد بفهمم که می‌خواهیم کجا برویم، اما مادرم، به محض اینکه توی جیپ می‌نشست اینقدر کنجکاوی بر او چیره می‌شد که برای اینکه خانه‌ای، درختی، مغازه‌ای یا زندانی را ببیند از پدرم می‌خواست داخل این خیابان و آن خیابان بپیچد. پدرم به این کار عادت داشت و از آن لذت می‌برد، در نتیجه این کار هر گردشی که می‌شد در یک خط مستقیم پانصد متری سروته آن را هم آورد، اغلب به خاطر هزارتوهای درهم پیچیده 10کیلومتر می‌شد. به نوبه خودش، این روش مادرم برای امتداد و کش و قوس دادن به شهر از درون بود. به خاطر اینکه او هرگز از پرینگلز بیرون نرفته بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.