داستایفسکی، گوگول و «مدرنیسم توسعهنیافتگی»
اشباح پترزبورگ
علی شروقی
مارشال برمن در «تجربه مدرنیته» درباره شیوه جبارانه بنای پترزبورگ به فرمان پطر کبیر مینویسد: «طی سه سال شهر جدید سپاهی متشکل از 150 هزار کارگر را- که مرده یا جسما نابود شده بودند - فروبلعید و دولت ناچار شد برای نیروی کار بیشتر از منابع پایانناپذیر نواحی مرکزیتر روسیه سود جوید. پطر از لحاظ عزم و قدرتش برای نابود ساختن کلیه اتباع خویش به قصد بنای این شهر، بیشتر شبیه جباران شرقی اعصار کهن-برای مثال، فراعنه مصر باستان و اهرامشان- بود تا پادشاهان معاصر خود در غرب که با قدرت مطلقه فرمانروایی میکردند. هزینه انسانی و دهشتناک ساخت پترزبورگ، انبوه استخوانهای کارگران مرده که با بناهای پرشکوه آن در آمیخته بود، بلافاصله حتی در چشم کسانی که بیش از همه بدان عشق میورزیدند، به عنصر مرکزی اسطورهها و فرهنگ عامیانه این شهر بدل شد.» برمن در ادامه، ادبیات قرن نوزدهم روسیه را از همین منظر و با توجه به این شیوه جبارانه تاسیس یک شهر مدرن - که از آن با عنوان «مدرنیسم توسعه نیافتگی» یاد کرده - تحلیل میکند. اگر نیکلای گوگول را به تعبیر بلینسکی، «پدر نثر روسی» بدانیم و به قولی همه نویسندگان قرن نوزدهم روسیه را «بیرون آمده از
زیر شنل گوگول» بیراه نیست که بگوییم، نطفه قصهنویسی قرن نوزدهم روسیه با اشباحی بسته شده است که از لابهلای بناهای پترزبورگ بیرون آمده و در سوراخوسنبههای شهر، به کمین شهروندان نشستهاند. همان اشباحی که در پایان قصه «شنل»، گویی که شهر را تسخیر میکنند و بعدها در آثار داستایفسکی به زندگی زیرزمینی خود ادامه میدهند. گالیادکین رمان «همزاد» و راوی «یادداشتهای زیرزمینی» از زمره این اشباحند. انسانهایی شبحگون که تحتفشار سلسله مراتب قدرت- فشاری از جنس فشار سنگهای پترزبورگ بر استخوانهای کارگرانی که شهر را میساختند- استخوانهاشان خرد شده است و آنچه در رمانهایی نظیر همزاد و یادداشتهای زیرزمینی روایت میشود، به واقع صدای خرد شدن استخوانهای اینهاست. اینها طردشدگان شهر مدرنند؛ طردشدگانی که در هیات شبح به شهر باز گشتهاند و تمام شهر را از ورای نگاه مالیخولیایی خود شبحگون میکردهاند. چنانکه گالیادکین به عنوان سوم شخص محدود با قرار گرفتن در مرکز روایت همزاد، از همه شخصیتهای رمان، طرحی شبحگون ارایه داده است؛ به نحوی که انگار آنچه میخوانیم نه واقعیت که کابوس واقعیت است. یعنی همان چیزی که واقعیت مسلط
میکوشد آن را به مثابه زائدهای شرمآور در پس پشت بناهای با شکوه شهر مخفی کند و به اصطلاح دماش را در نیاورد، اما این زائده طرد و تحقیر شده در هیات شبحباز میگردد و روح فاتحان را تسخیر میکند. در همزاد، نه تنها گالیادکین و همزاد او شبحگونهاند، که تمام شخصیتهای رمان، انگار از یک کابوس بیرون پریدهاند یا شاید بالعکس از دنیای امن و تثبیت شدهشان، به کابوس گالیادکین احضار شده و به هیاتی شبحگون در آمدهاند. هر چند دست آخر، این ادارهکنندگان و کارگزاران نظم مسلط میکوشند با بردن گالیادکین به دیوانه خانه و در واقع با اخراج و تبعید قاطعانه او از دنیای امنشان بار دیگر سر راحت زمین بگذارند، اما تضمینی نیست که این آسایش، آسایشی ابدی باشد. در جایی از همین رمان میبینیم که اشباح چطور قابلیت تکثیر شدن دارند. پس شاید با مهار شدن گالیادکین، بیشمار گالیادکین- آن هم اینبار از جنس گالیادکین مهتر و طرد شده نه گالیادکین متملق همپالکی روسا - باز گردند و دوباره خواب را بر شهروندان آرام گرفته حرام کنند. مثل شبح آکاکی آکاکیویچ در شنل گوگول که در اندازهها و شکلهای مختلف تکثیر میشود و شهروندان بیدغدغه پترزبورگ را از
خواب و آرام میاندازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.