نقش تاریخی دکتر «هوشنگ کاووسی»
روبرت صافاریان
دکتر هوشنگ کاووسی، منتقد پیشکسوت سینمای ایران، روز دوم فروردین در 88سالگی از دنیا رفت. او بیشک آدم موثری در فرهنگ ما، بهخصوص فرهنگ سینمایی ما و بهخصوص فرهنگ نقد فیلم ما بوده است. نگاه ما به او باید نگاهی تاریخی باشد. به گمانم دستاوردها و نارساییهای کارِ دکتر کاووسی را میتوان در این چند نکته خلاصه کرد:
- کاووسی خطاب به فیلمسازها میگفت: «من همه شما را دوست دارم، اما سینما را بیشتر از شما دوست دارم.» این جمله بیانگر اصل اخلاقی مهمی در نقد فیلم (و هر نوع نقد فرهنگی) است که بر استقلال منتقد از هر نوع رفیقبازی و تنها و تنها توجه به خود اثر (طبیعتا با درک خودش) تاکید میکند. من نمیدانم کاووسی چقدر در فعالیت نقدنویسیاش به این اصل وفادار بوده، اما نفس این تاکید به نفع استقلال نهاد نقد فیلم بوده است. او نقش مهمی در جدی تلقی کردن سینما و گسترش فرهنگ سینمایی در زمان خود داشته است. راهاندازی سینهکلوب (1336)، دایر کردن اولین جشنواره سینمایی کشور (1338)، انتشار اولین نشریه سینمایی کمابیش جدی به نام «سینما و هنر» (1340) و تهیه اولین برنامه نمایش فیلمهای هنری در تلویزیون به نام «تصویرها و سایهها» (1354) همه از تکاپوی مدام او در گسترش فرهنگ سینمایی حکایت میکنند. سالها تدریس در دانشکدههای سینمایی بخش دیگری از تلاش خستگیناپذیر او در این عرصه بود.
- حمله او به شلختگی فنی و روایی در سینمای تجاری زمان با ابداع اصطلاح «فیلمفارسی» نقش مهمی در زمینهسازی فرهنگی و باز کردن فضا برای ساختن فیلمهای جدیتر در سینمای ما بازی کرد. اما نگاه او به سینمای تجاری دوره خود نگاهی از سر تبختر و از موضع آدمی بوده است که در خارج درس خوانده و همه چیز را میداند و حالا آمده است که به دیگران بیاموزد.
- کاووسی به جریان روشنفکر غالب زمان که تحت سیطره تفکر چپ بود، تمایلی نداشت و برای تحقق اهداف خود هیچ مانعی در همکاری با حکومت زمان نمیدید. به خاطر میآورم که در دفاع از ساخت فیلم مستند «آتش و سنگ» برای شرکت گاز، این طور استدلال میکرد که برای داوری کار خیاط باید دید که کتوشلواری را که سفارش دادهاند خوب دوخته است یا خیر، نه اینکه آن را برای وزیر دوخته است یا مرد عامی. نتیجه منطقی این طرز تفکر، کار در سمت مدیر کل اداره نظارت و نمایش وزارت فرهنگ و هنر (اداره سانسور) در سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۶ بود. از این کار دفاع میکرد و میگفت کارش یک «سانسور ضد سانسور» بوده است. این تز خطرناک توجیه دیدگاهی است که با نگاهی قیممآبانه میخواهد مردم را از آسیب فیلمهای «مبتذل» در امان نگاه دارد.
- کاووسی در نقدهایی که نوشته روی دو نکته انگشت گذاشته است. 1- اشکالات فنی فیلمها در دکوپاژ و نور و ... 2- گافهای فیلمنامهای و نادرستیهای تاریخی. دانش سینمایی او بیشتر «معلومات سینمایی» یا «اطلاعات در زمینه تاریخ سینما» بود. نشانی از آشنایی با روشهای مدرن تحلیل و تاویل فیلم و دیدگاههای منتقدان بزرگ در نوشتههای او دیده نمیشود. با گذر زمان، شاهد به روز شدن دانش سینمایی او نیستیم. و البته این همه ویژگی دوران او بود و سطح عمومی فرهنگ سینمایی در کشورمان در آن دوره. این مختصر را با پایبندی به همان اصلی نوشتم که دکتر هوشنگ کاووسی بر آن تاکید میکرد و در آغاز نوشته به آن اشاره کردم. من هم بهعنوان منتقد، همه پیشکسوتان نقد فیلممان را دوست دارم، اما سینما و گفتن حقیقت را (آن طور که دریافتهام) بیشتر دوست دارم. قدردانی از کوششهای پیشکسوتان نیز البته جزیی از اخلاق نقد است، به همین سبب باید کوششهای دکتر هوشنگ کاووسی را در امر گسترش فرهنگ نقد و فرهنگ سینما قدر بشناسیم. یادش گرامی باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.