شرحی کوتاه بر رمان «من و بوف کور» نوشته عباس پژمان
من خانهام هستم
سینا دادخواه
میتوان تصور کرد همانطور که گاه آدمها از ملال روزمره به تنگ میآیند و عزم سفری کوتاه برای بازیابی قوای روحی میکنند، رمانها نیز به چنین سفری نیاز داشته باشند. راستی چه میشود اگر تصور کنیم یک «رمان» به سفر برود و در حین این مسافرت عوالم درونیاش را دوره کند؟ از کجا به اینجایی که حالا هست رسیده؟ نوجوانی و جوانی و میانسالیاش را چطور گذرانده؟ کی عاشق شده و کی فارغ و شرح شیداییاش چگونه بوده؟ حقیقت این است هر سفری شکلی از خودآگاهی را به دنبال میآورد. اگر سفر یک رمان مطرح باشد، مراتب و منزلگاههای این سفر بسیار بااهمیت خواهد بود. انگار منطقی غریب و باستانی در اینجا ایفای نقش میکند که قصههای کهن هم، گاه به خواب میروند و وقت بیداری میایستند و به خودشان در آینه نگاه میکنند. چروکهای کنار لب و کیسههای سیاه زیر چشم را میبینند و رویشان دست میکشند تا به خودشان بیایند. به فرم خود و به شخصیتهای درون خود نگاه میکنند تا بتوانند نفس تازه کنند و این بار گیراتر و بُرّاتر روی خوانندگانشان اثر بگذارند. رمان «من و بوف کور» شرح سفری خودشناسانه است. قهرمان این کتاب خود رمان «بوف کور» است. بوف کور در این سفر از
ایستگاهها و منزلهای متعددی میگذرد. از چند شهر و چند فیلم و چند خوانش متفاوت. این آخری اهمیت بیشتری دارد. رمان از خوانش روانکاوانه بوف کور در صفحات ابتدایی به تدریج فاصله میگیرد و بعد از گذشتن از خوانش «رمانشناختی» به خوانش «زیباشناختی» میرسد و این منزل آخر و خودآگاهی است. روح کتاب درست در آن لحظهای که میتواند خود را زیبا ببیند به روشنایی دست مییابد. من و بوف کور، شرح زیبا شدن تدریجی رمان بوف کور است. سالها پیش عباس معروفی با نوشتن «پیکر فرهاد»، بوف کور را از زاویه دید زن اثیری دیده و سعی کرده بود نور دیگری بتاباند بر رمزها و نشانههای رمان. اما اینبار عباس دیگری با گستره دانشی متفاوتتر و عمیقتر و به شکلی دیگر سعی در جراحی رمان بوف کور دارد تا ثابت کند چرا ضروری است که فرمهای هنری هرگاه که بحث انحطاط و پایان دوران آن فرم به میان میآید برای احیای خود به «نصوص بنیادین» برگردند و ثابت کنند که «حرامزاده» نیستند و تا چندین پشت شجرهنامه شفاف دارند. و نص بنیادین مدرنیته ایرانی، خوب یا بد، درست یا غلط، مرتجعانه یا مترقی، بوف کور است و ما مجبوریم به این نقطه برگردیم. عباس پژمان را بیشتر با
ترجمههای روانش میشناسیم. یکی از مهمترین ترجمههای او رمان عالی «سال مرگ ریکاردو ریش» اثر ژوزه ساراماگوست. کسانی که این رمان را خواندهاند خیلی راحتتر با من و بوف کور برخورد خواهند کرد. ساراماگو در این کتاب، اشعار یکی از چهار شخصیت خیالی فرناندو پسوآ بزرگترین سراینده مدرن پرتغال را مبنا قرار میدهد و روایتش را آغاز میکند. آنچه در اینجا اهمیت دارد سنگ بنا قرار دادن یک متن بنیادین دیگر است. درست همان کاری که عباس پژمان در من و بوف کور میکند. اما چرا ما به این شکل روایی احتیاج داریم؟ گاهی لازم است«استقلال» و«خودبسندگی» فرم ادبی- هنری را موقتا در پرانتز قرار دهیم تا با کنکاش در تبوتابهای خلاقانه ساختاری، رازهای نامکشوف متون پایه را آشکار کنیم. اصلا بیایید فرض کنیم چنین رازهایی وجود ندارند، باز برای مفسر و منتقد و هنرمند ضروری است که با «بارگذاری معنایی» متن را به سمت دیگری هدایت کنند. گام اول برای زیبا شدن رمان، تصویری و تجسمی شدن آن است. اینگونه است که پژمان رمان را با رنگ فیلمهای صامت سالهای ابتدایی سینمایی - و نیز سالهای بروبیای سوررئالیستها- میآمیزد و به قول معروف آن را «چندصدایی» میکند.
او در ادامه رمانش را به پاریس و پراگ، زیباترین شهرهای اروپا میبرد. او رمان را به شکل موازی با رمان «نادیا»ی آندره برتون پیش میبرد. به نظرم پشت این تمهید بینشی هست. همهمان این تعریف معروف سوررئالیستها از زیبایی را به خاطر داریم: «زیبایی یا متشنج خواهد بود یا اصلا وجود نخواهد داشت.» و بوف کور به عنوان قهرمان این کتاب، این تشنج را با جراحی خودش و چیدن اعضا و جوارحش روی میز تشریح ایجاد میکند. استعاره میز تشریح برای فرم هنری را هم مدیون سوررئالیستها هستیم. گیوم آپولینر، این شاعر قدیس، جایی گفته است: «زیبا همچون رویارویی اتفاقی چرخ خیاطی و چتر روی میز تشریح.» اما انگار همه نشانههای واسازانه رمان، غربی نیستند و تمناهای بومی رمان را نباید ناديده گرفت. از سفر اصفهان و عموی راوی تا تمام المانهایی که موشکافانه از بوف کور استخراج شدهاند تا در زبان ناخودآگاه خوابها معنای دیگری بیابند، دستبهدست هم میدهند تا «خانهای جدید» برای بوف کور بسازند. چه میدانیم، شاید رمانها هم مثل آدمها به خانهتکانی احتیاج دارند. همان خانهای که در «من و بوف کور» به زیباترین وجه ممکن توصیف شده است: «اگر دور از خانه و همه آن
چیزهایی که برایتان عزیز است در سرزمین بیگانهای سرگردان هستید، اگر خیلی چیزها دیده و شنیدهاید، غم را شناختهاید و نگرانی را، بدبخت هستید و هیچکس را ندارید، امکان ندارد شبی خواب نبینید که دارید به خانهتان میآیید.» و بوف کور به خانه و آشیانه باز خواهد گشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.