|

نگاهی به کتاب «انسان‌شناسی هنر» نوشته ناصر فکوهی

لبخند نازارین

علیرضا امیرحاجبی

نگاه و بررسی هنر از جمله دغدغه‌های جمع بزرگی از اندیشمندان در سراسر جهان است. هنر از سده‌های پیش با اینکه خود نوعی دریچه است به جهان و موضوعات جهان ازجمله انسان، اما این دریچه خود تبدیل به موضوعی شده است تا دیگران به آن بپردازند. منظور از دیگران هر کسی است که دست در آتش هنر ندارد. این پرداخت‌ها و بررسی‌ها از چند جهت مفید و از جهات دیگری خنثی و شاید از سمتی مضر نیز باشد. اما چاره‌ای نیست به‌جز آنکه با نقد و تشخیص نسبی سره از ناسره حداقل بهترین نگرش‌ها یا دقیق‌تر بگویم مفیدترین‌ها را انتخاب و به مطالعه آنها بپردازیم. زوایای بررسی هنر و هنرمند متعدد و گاه پیچیده به‌نظر می‌آید. گاه از دید یک جامعه‌شناس هنر چیزی است مانند نتیجه و برآیند رفتارهای اجتماعی گروهی خاص. گاه از سوی یک تاریخدان سندی است برای درک بهتر موقعیت تاریخی یک تمدن و زمانی از سوی یک روانشناس و روانکاو تصویری است که در آن می‌توان عوامل ناهنجاری‌های روانی را کشف و بررسی کرد. در این میان انسان‌شناسی نیز جایگاهی ویژه و برجسته برای خود پیدا کرده است. از آن جهت ویژه که آنگاه که به هنر می‌پردازیم الزاما باید به پدیدآورنده آن یعنی هنرمند و درنهایت انسان نیز بپردازیم. این بدان معنی است که انسان‌شناسی به شکلی محکوم است پا در عرصه هنر بگذارد. نگاه انسان‌شناس مانند فیلسوف نیست که درپی حل و تعریف تمام موضوعات عالم هستی مدام از این گوشه به آن گوشه سرک می‌کشد. فیلسوفان و خرده‌فیلسوفان داعیه‌ای دارند و مجوزی خیالی و نانوشته که سري در هر حوزه بزنند و نظری درست و غلط بدهند که مبادا لال از دنیا بروند. فیلسوف محکوم نیست، بلکه هنر و گفتن درباره هنر برای او موضوعی انضمامی است. البته هنوز گوشه‌ها و ناگفته‌های بسیاری درباره چیستی و اهداف علم انسان‌شناسی وجود دارد که بی‌پاسخ مانده اما درهرحال این رشته عظیم و وزین گویا حرف‌های زیادی درباره هنر دارد. اخیرا «ناصر فکوهی» مدرس و استاد دانشگاه در رشته انسان‌شناسی کتابی ارزشمند در زمینه هنر از نگاه انسان‌شناسی تالیف و توسط نشر ثالث منتشر کرده است. اولین ویژگی این کتاب دقت و وسواس مولف در زمینه تحلیل سبک‌ها و گاه آثار هنری از گذشته تا به امروز است. همچنین می‌توان به لحن غیرپیچیده و انتخاب مناسب لغات و جملات نیز اشاره کرد. اما در این بین چند پرسش پیش می‌آید. فکوهی در میان تحلیل‌های کلی ناگهان در بخشی به مشکلات انسان‌شناسی در ایران پرداخته است که با در نظر گرفتن عمومی بودن بسیاری از موضوعات انتخابی وی، این یک موضوع ناگهان باعث نوعی وقفه در خواندن پیوسته متن می‌شود. بهتر این بود که هرچه مربوط به حوزه جغرافیای ایران می‌شود در بخشی اختصاصی مورد بررسی قرار گیرد. نکته بعدی اینکه بالاخره در این کتاب و کتاب‌های دیگر از این نوع نتوانستیم یک تعریف مشخصی از تفاوت بین مردم‌شناسی (اتنولوژی) و انسان‌شناسی (آنتروپولوژی) پیدا کنیم. فکوهی نیز در برخی موارد این دو را با یکدیگر تلفیق کرده و تعریف سرراستی از این دو به مخاظب نداده است. آیا یکی از این دو زیر مجموعه دیگری است؟ کدام کلی‌تر و کدام جزیی‌تر به‌حساب می‌آید. به‌طور مثال وی در همان اوایل کتاب می‌نویسد: «با این مقدمه، مردم‌شناسی و دقیق‌تر بگوییم انسان‌شناسی هنر را باید یکی از حوزه‌های انسان‌شناسی فرهنگی تعریف کرد...» اگر در مردم‌شناسی به کنش‌های جمعی و فرهنگ و تمدن می‌پردازیم آیا راه برای بررسی خود انسان به لحاظ فیزیکی و انفرادی باز است یا بسته؟ اگر در انسان‌شناسی به انسان به مثابه فرد می‌نگریم، تحلیل‌های گروهی در آن چه نقشی دارد؟ این بخشی از سوالات است که می‌توان از یک انسان‌شناس پرسید. نکته قابل توجه دیگر پرتاب شدن مخاطب از گوشه‌ای به گوشه دیگر است. به‌طور مثال شخصا نتوانستم متوجه شوم که سوررئالیسم به عنوان یک سبک هنری و ادبی چه ربط و نسبتی با مبانی نظری و تاریخی انسان‌شناسی هنر دارد که مولف موضوع سوررئالیسم را در این بخش آورده است. یا دو، سه صفحه‌ای که در همان بخش مبانی نظری درباره موسیقی نوشته است. نبودن مطلبی کوتاه درباره موسیقی و ساختارگرایی لوی استروس هیچ ضرری به شاکله تالیف نمی‌زند. برخی اشتباهات املایی در ذکر نام‌ها نیز به کتاب لطمه زده است، از جمله زیرنویس عکس‌هایی از بونار، ایو کلاین و دنیس اپنهایم. همچنین در بسیاری از موارد از کلمه فاشیسم و فاشیست برای نظام و سربازان رایش سوم و نازی‌ها استفاده شده که کاملا اشتباه است. همان‌طور که می‌دانیم فاشیسم صرفا متعلق به ایتالیا در دوره زمامداری بنیتو موسوليني است. بدین معنا که به‌طور کلی چیزی به نام فاشیسم آلمانی نداریم. البته تکرار برخی از عکس‌ها را نیز می‌توان از بی‌دقتی‌های تولید این کتاب دانست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.