|

«گزیده اشعار فرناندو پسوآ»

کمی بزرگ‌تر از تمام جهان

مترجم: فهیمه زاهدی

«فرناندو پسوآ» در 13 ژوئن 1888 در لیسبون پرتغال به‌ دنیا آمد. پدر او منتقد پرشور موسیقی و کارمند دولت بود و مادر دانش‌آموخته‌اش خواندن و نوشتن را از نخستین سال‌های کودکی به او آموخت. او در پنج‌سالگی پدر و یک ماه پس از آن برادر کوچکش را از دست داد. دو سال بعد به همراه مادر و ناپدری‌اش که ابتدا افسر نیروی دریایی و بعد از آن کنسول پرتغال در دورِبن (یکی از مستعمره‌های انگلستان) بود راهی آفریقای جنوبی شد و تا 17سالگی در آنجا ماند. تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه کاتولیک‌ها زیرنظر راهبه‌های ایرلندی و فرانسوی گذراند. در دبیرستان ادبیات انگلیسی را آموخت و با آثار شکسپیر، میلتون، وردورث، والت‌ویتمن، دیکنز و آلن‌پو آشنا شد. در 1905 پس از بازگشت به لیسبون وارد دانشکده هنر و ادبیات شد و سال بعد به دلیل بیماری موفق به شرکت در امتحانات نشد و از تحصیل انصراف داد. در 1909 با ارثیه ناچیزی که از مادربزرگش به او رسیده بود یک دستگاه چاپ خرید و کار ترجمه و نشر را در آپارتمان خود آغاز کرد و از آن به بعد زندگی خود را با ترجمه متون فرانسه و انگلیسی و انتشار نقدها و مقاله‌های ادبی، فلسفی و اجتماعی در مطبوعات گذراند. نوشته‌های او به نام‌های مستعار گوناگونی به چاپ می‌رسیدند که همه «من»های دیگر او بودند. پسوآ در 16سالگی نخستین «من» دیگر خود را به نام چارلز رابرت آنن آفرید و تعداد زیادی شعر، داستان‌کوتاه و مقاله‌ به این نام نوشت. آلن نویسنده‌ای متولد لیسبون بود که به انگلیسی می‌نوشت. او در این نوشته‌ها از گرایش‌های فکری و تشویش‌های هستی‌شناسانه‌اش می‌گفت. فضای فرهنگی و خانوادگی که پسوآ در آن رشد کرده بود تاثیری عمیق بر او و در نهایت بر آثار او بر جای گذاشت. پسوآ به‌شدت از این امر آگاه بود که چطور موقعیت‌های بیرونی، درون انسان را شکل می‌دهند و آن را باز می‌کنند. او این باور را در شعری به نام محیط چنین بیان کرده است: «مکان، تنها مکان است و نه چیز دیگر، به دلیل موقعیتش. ما محصول مکان‌هایمان هستیم.» یا در جایی می‌نویسد: «آنکه روی دیوار پرید، دیواری داشت تا روی آن بپرد.» در سال 1914 با انتشار نخستین مجموعه شعر او به زبان پرتغالی،‌ چهار شاعر بزرگ پرتغال متولد شدند. پسوآ بهترین اشعار خود را به این نام‌ها سروده است: آلبرتو کائیرو، آلوارو دکامپوش، ریکاردوریش و خود فرناندو پسوآ. آلبرتوکائیرو از اهالی روستاست و می‌خواهد همه چیز را چنان که هست ببیند، بی‌هیچ فلسفه‌ای: «مهم چگونه دیدن است، دیدن بدون اندیشیدن به آنچه می‌بینی، چگونه دیدن در وقت دیدن و فکر نکردن هنگام دیدن و ندیدن به‌گاه اندیشیدن.» کائیرو خود را «شاعر طبیعت» می‌داند. اما تصور او از طبیعت کاملا ایده‌آلیستی، شناخت او از طبیعت اساسا انتزاعی و شعر او مطلقا فلسفی است. آلوارو دکامپوش، مهندس کشتی است، به شرق سفر کرده، مدتی در انگلستان به سر برده و سرانجام در لیسبون مستقر شده است. او نخستین اشعار خود را در ستایش ماشینیزم و زندگی مدرن سروده، اما به تدریج این اشعار لحن اندوهگین به خود گرفته است:‌ «به راستی که آنچه می‌خواهم، آرامش است و ایمان و مهار هیجان‌ها بی‌قراری‌ام خدایا! تمام کن این همه را! دریچه‌ها را بگشا! و پایان‌بخش این مضحکه درونم را!» ریکاردو‌ریش پزشک است و پیرو ادبیات کلاسیک. بیهودگی زندگی و لزوم پذیرش تقدیر درونمایه اشعار اوست: «ما تحقق می‌بخشیم تقدیری را که باید و آرزومندیم سرنوشتی را که باید ما تحقق نمی‌بخشیم آنچه را که آرزومندیم و آرزو نمی‌کنیم آنچه را تحقق بخشیده‌ایم...»‌ استفاده پسوآ از این نام‌ها، که هر یک شناسنامه، نگرش و ویژگی‌های خود را دارند، تاکیدی است بر چند‌پارگی وجود او و فقدان هرگونه قطعیت درباره کیستی یا حتی موجودیت او. پسوآ درباره خاستگاه و تکوین «من»های دیگر خود می‌گوید: «من به مثابه یک میانجی برای «من‌»‌های دیگرم که واقعی‌تر، جاندارتر و یگانه‌تر از من هستند عمل می‌کنم و به سادگی از همه آنها تاثیر می‌پذیرم.» وجود خدا،‌ مفهوم زندگی و مرگ، واقعیت و خیال، عشق و محدوده‌های آگاهی مضامین تکرار شونده سروده‌های او هستند. او در یکی از آثار خود با عنوان «کتاب پریشانی»‌آرمان‌گرایی و گرایش ملی خود را چنین توصیف می‌کند:‌«من فاقد هرگونه تمایل اجتماعی و ملی هستم، اما از یک زاویه خود را بسیار ملی‌گرا می‌دانم. کشور من زبان پرتغالی است. اگر پرتغال مورد تجاوز قرار گیرد و یا اشغال شود تا وقتی مرا به حال خود بگذارند آشفته نمی‌شوم. بیزاری من از کسانی نیست که پرتغالی را به خوبی نمی‌نویسند...، من از پرتغالی خوب نوشته‌ نشده‌ بیزارم.» با این همه، نوشته‌های پسوآ از بی‌اعتنایی او به مسایل اجتماعی و رخدادهای سیاسی حکایت نمی‌کند. او در سال 1935 با توهین مستقیم به حکومت سالازار که قانونی را مبنی بر منع تشکیل هرگونه انجمن سری به تصویب رسانده بود، نشان داد که در موضوعات سیاسی و اجتماعی دوران خود نقش انفعالی نداشته است. فرناندو پسوآ در 29 نوامبر 1935 بر اثر تب و درد شدید شکم در بیمارستان فرانسوی لیسبون بستری شد و فردای آن روز با زندگی وداع کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.