|

در بابِ امتناع از پرتره‌سازی در اشعارِ متأخر «شهرام شیدایی»

کَسی دقیقا یعنی چه کَسی؟

جواد شریفي

در «فرهنگِ سخن»، مدخلِ «کَس» چنین تعریف شده است: «کلمه‌ای که بر شخصِ نامعین و ناشناخته اطلاق می‌شود.» دفترِ شعرِ خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت، حاوی 51 فقره «کَس» است، نامعین و ناشناخته. بازتابِ چیست و چه چیز را بازتاب می‌دهد این همه ابهام در شناسایی سوژه‌ای که علی‌الظاهر حضوری دارد، اثری دارد، کیفی یا کمی؟ نسبیت؟ (با چه تعریفی؟) عدمِ قطعیت؟ (با چه تعریفی؟) فقدان یا اضمحلالِ قوه شناسایی؟ (با چه تعریفی؟) تنبلی یا بی‌حوصله‌گی؟ (با چه تعریفی؟) می‌توان به این سیاهه گمان‌های متعارف فقراتِ دیگری نیز افزود و چون سخن بر سرِ شناختِ جهانِ شاعر است، حتی دورترین حدس‌ها نیز بررسیدنی است. در این یادداشتِ کوتاه می‌کوشم «کَسِ» شیدایی را بشناسم. گفتنی است «کَس» در مجموعه داستانِ پناهنده‌ها را بیرون می‌کنند نیز بسامدِ بالایی دارد (60 فقره)؛ مجموعه‌ای که همزمان با انتشارِ «خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت منتشر شد» و به گواهی تاریخ‌هایی که تهِ داستان‌ها و شعرها آمده است، همه تولیدِ شیدایی در مقطعِ زمانی مشخصی است، بنابراین حق داریم «کَس» و معنای آن را مولفه‌ای مهم در آثار متأخرترِ شیدایی بدانیم. پر واضح است که همه «کَس»ها از یک جنس نیستند. فقراتی جزء یک تعبیرِ مصدری‌اند، فقراتی به لحاظِ لغوی ذیل صورت‌های مجازی تعریف می‌شوند و جز اینها. این دست از «کَس»ها بی‌جایگزینند؛ یعنی نمی‌توان کلمه‌ای معین جایگزینِ آنها کرد، اسم یا امرِ معینی. مساله من شناختنِ «کَسِ» نامعین و ناشناخته شیدایی است و تفسیر و احیانا نقدِ نگره‌ای که سببِ ناشناخته و نامعین ماندن، و به طریقِ اولی، نحوِ کلی‌گویانه و سایه‌وارِ آن شده است. بسامدگیری از همه این «کَس»ها، توجیه‌پذیر یا توجیه‌ناپذیر، نیز بنفسه حاوی حقیقتی، هرچند آماری است که در نگاهی از چشم‌اندازی دورتر فضای کلی آثار متأخر شیدایی را بر ما آشکار می‌کند. نمره عینکِ کسی بالا می‌رفت/ حتما یکی از نزدیکانم بوده/ یا کسی که می‌شناختمش/ چهره کسی داشت به زیرِ آب می‌رفت (خندیدن.../ 9) فضای کلی شعری که این عبارات در آن مسطور است، فضای خواب و توهمِ میانِ خواب و بیداری است؛ قسمی بیدارخوابی کابوس‌وار. تو گویی رویایی که راوی در خواب دیده، در لحظاتِ نخستینِ چشم گشودن همچنان با اوست و رهایش نمی‌کند. بینایی، که شرطِ لازم و نخستینِ شناسایی چهره‌ها و صور است در این فضای مغشوشِ برزخ‌گونه، به اغمایی حاد دچار شده است. این است که همه چیز کلی و سایه‌وار است. این خصوصیتِ سایه‌وار بودنِ صور حاوی قسمی احساسِ ناامنی و درپی آن عدمِ قطعیت است. راوی فقط می‌داند نمره عینکِ کسی بالا می‌رود، بی‌آنکه این «کَس» برایش شناخته و متعین شده باشد. او نمی‌تواند (و این کاملا قانع‌کننده است) چهره کسی را که نمره عینکش بالا رفته به درستی تشخیص دهد، سهل است، نمی‌تواند او را به وضوح ببیند اما اینکه تشخیص می‌دهد نمره عینکِ او بالا رفته باید علتی داشته باشد. می‌گوید: «حتما یکی از نزدیکانم بوده / یا کسی که می‌شناختمش.» یعنی دیدن نیست که چنین با قطعیت او را به این یقین می‌رساند که نمره عینکِ کسی بالا رفته؛ اینکه ممکن است او از نزدیکانِ راوی باشد، شرطِ کافی برای تشخیصِ بالا رفتنِ نمره عینکِ آن «کَس» است. احساسِ خویشاوندی با امرِ ناشناخته مستلزمِ نوعی شهود است. شهود، امری پیشینی است. نتیجه اینکه راوی در عالمِ محسوسات سیر نمی‌کند. شناسایی او معطوف است به رویتی پیشینی و برآمده از شهود. چه اندازه این شهود و نتیجه‌گیری حاصل از آن واقعی است؟ راوی درگیرِ این پرسش نمی‌شود، چرا که اساسا درکِ او از امرِ واقع، امری که متعلق است به جهانِ بیرون از ذهن و ابتلائاتِ شخصی، به کلی ویران شده است. رفت و برگشتی در کار نیست. بیماری سخن می‌گوید؛ شیزوفرنی حاد سخن می‌گوید. من تردید دارم که سخن گفتنِ بیماری، سخن گفتنِ شیزوفرنی، بدونِ تصور بخشیدن به دریافتی از آنچه بیماری نیست، به حوزه امرِ پوئتیکال مربوط باشد. وقتی شعری می‌خوانیم، درپی کسبِ لذتِ شاعرانه‌ایم. ممکن است در گزارشِ یک بیمارِ فرضی نیز لذتی شاعرانه، لذتی برآمده و متعلق به امرِ پوئتیکال مسطور باشد اما پوئتیکال بودنِ گزارشی درباره بیماری، فرعِ سخن است، همان‌قدر که بازتابِ بیماری بودنِ یک شعر فرعِ شعر است. درگیری وسواس‌آمیزِ شیدایی در مجموعه شعر خندیدن... با کلمه «کلمه» (که از پربسامدترین کلماتِ همه آثار او و از جمله همین مجموعه است) درواقع مویدِ این حقیقت است که او برای تبدیل کردنِ بیماری به شعر فقط یک مُشت کلمه دارد، و این کافی نیست. «من از پیچیده شدن در میانِ کلمات نفرت دارم/ چه چیز ما را از این توهم - زنده بودن -/ از این توهم - مردن - نجات خواهد داد؟ ...» (ص17) این نفرت از کلمه، کلمه که ناگویاست، به «کَس»ی مربوط است که حضور دارد، سایه‌وار و مرموز و ناشناخته: «هیچ‌یک از ما، کسی را که از ما حرف می‌زد نمی‌نشناختیم» (ص24) ابهامِ آزارنده‌ای که در شناسایی این «کَس»ِ مرموز به چشم می‌خورد، به نوعی ابهام در نامگذاری کنشِ اوست، و نه فقط نامگذاری شخصیتِ او. آیا این «کَس» و همه «کَسان»ِ نامتعینِ شیدایی را می‌توان به سادگی «تاریکی» دانست؟ آیا نامِ او «تاریکی» نیست؟ در یکی از شعرها می‌خوانیم: «تاریکی در خانه حرکت می‌کند/ و صورتِ اشیا را به دیگران می‌دهد/ نامی در کار نیست/ نامی که در کارِ جابه‌جایی چیزی باشد...» (ص34) در ظلمت چه می‌کنیم؟ نخست باید پرسید: در ظلمت به چه چیزی تبدیل می‌شویم؟ - به کسی که می‌گذارد ذهنش با او بازی خطرناکی را آغاز کند. تهِ ماجرا شیزوفرنی است، چرا که این بازی پایانی ندارد اگر نور ظلمت را نتاراند. چون در این بازی همیشه باید دوید، در ذهن باید دوید: «جای خالی یک واژه/ که تو از زندگی من برداشته‌ای/ مرا به دویدن واداشته...» (ص41) کیست این «تو» راوی او را در تاریکی نمی‌بیند. «تو» همان «کَس» است که راوی، بی‌آنکه توانِ از ابهام به در آوردنش را داشته باشد، او را به خود نزدیک می‌کند، با او صمیمی می‌شود تا مگر آن «واژه» را (اسمِ اعظم؟) بدو باز پس دهد اما تا لمحه‌ای نور می‌تابد، ناخودآگاه دست‌به‌کار می‌شود: «پلنگ دیگر نامریی شده بود/ و در ناخودآگاهِ ما/ به شکلِ عجیبی راه می‌رفت...» (ص 43) بارِ معنایی هولناکی دارد کلمه «ناخودآگاه» در این عبارت. تلاش برای غلبه بر شیزوفرنی، تلاش برای یافتنِ آن کلمه، شیزوفرنی را به سخن گفتن واداشته است: ناخودآگاه، که هم دال است هم مدلول، هم بیرون است هم درون، جای خالی یک چهره است، یک صدا و «بعد بیماری فکرکردن/ باتلاقِ خاطره‌ها...» (ص42) چه اتفاقی افتاده است که «کلمه «من» حذف شده/ و هیچ‌کس خاطره‌ای برای بالارفتن از خود/ یا برگشتن پیدا نمی‌کند...»؟ (ص 17) راوی‌ای که در فقدانِ آدم، فقدانِ «کَس»ِ متعین، مدت‌هاست به قولِ خودش شعرهايش را برای کُتش می‌خواند، می‌افتد به شعار دادن که: «به کتاب‌ها دل بستن استناد کردن مسخره است» (ص 48) در این ظلمت‌سرا، با این همه سایه موذی، جز از شهود مدد نمی‌توان گرفت. باید گذاشت بیماری سخن بگوید، شعار بدهد، سطرها را تقطیع کند. باید گذاشت بیماری در فقدانِ «من» به «تو» تبدیل شود (ص 52-51) «تو» را در یک دگردیسی نرم‌نرمک تبدیل کند به «من»ی که «نیاز به یک کلمه دارم/ کلمه‌ای که مرا از روی زمین بردارد...» (ص 53) این شیزوفرنی است که تیک‌تاک‌وار و دقیق این واگویه را مکرر می‌کند: «من مثلِ ساعتی مریض‌ام/ و به دقت درد می‌کشم...» (ص 53) چرا؟ - برای اینکه همه چیز در تاریکی ذهنی دچار و گرفتارِ «کَس»های نامتعین، مشغولِ سایه‌سازی است، و: «سایه‌ای که در ذهن به وجود می‌آید/ هیچ جایی نمی‌افتد...» (ص 66) و اینجاست که زبان، در جست‌وجوی «کلمه» از دست رفته می‌افتد به گزاره‌سازی، به کلی‌بافی: «ابدیت آرام نیست/ کلمه‌اش را به میانِ ما آورده؛/ باید دوباره دفن‌اش کنیم...» (ص 71) این راهِ پیچ‌درپیچِ دهلیزوار به کجا ختم می‌شود؟ «ناخودآگاه» به کجا ختم می‌شود؟ - به سکونی طولانی: «کلمه‌ها دیگر نمی‌آیند/ ماهیگیر به تورِ خالی‌اش آن‌قدر عادت کرد/ که بعد از سال‌ها وقتی ماهی‌ای در تور دید/ رنگ‌اش پرید» (ص74)؛ سکونی طولانی که خود همان صید/ شعر/ کلمه‌ای است که باید بارِ فقدانِ صید/ شعر/ کلمه را به دوش بکشد؛ سکونی که خود باید بدل شود به جنبش، به تحرک و شادمانی. آیا چنین چیزی امکانپذیر است؟ من دقیقا به همین نتیجه‌گیری تردید دارم. کدام صید؟ «آن» گفته نمی‌شود، چرا که صیدی در کار نیست. شیزوفرنی، خود را به مثابهِ شعر، به مثابهِ صیدِ دوره سکون، به راوی حُقنه می‌کند. حُقنه می‌کند و باز رها می‌کند: «این صدا مالِ چه کسی است در من؟/ چرا همیشه از حرف زدن‌ام می‌ترسم؟/ از صدای‌ام یکه می‌خورم؟» (ص 78) بازگشت به تاریکی و همان بازی مکرر در مکرر. آیا این صدای «در فغان و در غوغا» که «اندرونِ خسته دل»ِ او را چنین به هذیان‌گویی واداشته «دیگری»ِ شاعر است؟ و آیا «دیگری»ِ شاعر همان «کَس»ِ سایه‌وار و مرموزی است که او این همه با حضورش مشکل دارد؟ به نظرم پاسخ آری است. «دیگری»ِ شاعر، البته در هیات شیزوفرنی. «من»ِ ذوب شده در شیزوفرنی در آثار متأخر شیدایی همچون «بیماری به سوی مرگ» عمل می‌کند. مرور کنیم نقش و کارکردِ دیگر «واژه»ی پربسامدِ این آثار را: مرگ، مرگ چونان ژست. امتناعِ شاعر از ترسیمِ پرتره «کَس» نیز درواقع به معنی امتناعِ او از ترسیمِ پرتره «من»ِ ذوب شده در شیزوفرنی‌ای است که بیماری را به سوی مرگ راهبر می‌شود. خاطره در فقدانِ «من»ی که ذوب شده، لال می‌شود. اگر بیماری پروست را به نوشتنِ «در جست‌وجوی زمانِ از دست رفته» برنشاند و خاطره را به سخن گفتن واداشت، شیدایی را به گزارش کردنِ بیماری برنشاند و خود زبان به سخن گفتن گشود. پروست شهود را با خاطره یگانه کرد و شیدایی شهود را با بیماری. پروست از بیماری برابر ایستایی جز بیماری در دیدرسِ ما نهاد و شیدایی از بیماری بیماری را.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.