|

شیدایی، آماتورِ حرفه‌ای

از اتفاق‌های مهمی که ممکن است بیفتد

شیما بهره‌مند

«از اتفاق‌های مهمی که ممکن است بیفتد این است که در باز شود و کسی شروع کند به گفتنِ یک داستان، بدونِ مقدمه، تو هم نمی‌دانی موضعت چیست و حتی دیگر نمی‌دانی مشغولِ چه کاری بوده‌ای و حالا شنونده هم نیستی، جریانی یک‌طرفه دارد ادامه پیدا می‌کند، نه این‌که داستانش جذاب شیرین یا از این حرف‌ها باشد، نه تو اصلا گوش نمی‌دهی از اتفاق‌های مهمی که ممکن است بیفتد این است که تو بدونِ اینکه بدانی داستانی را شروع به نوشتن می‌کنی...» شیدایی شاعر، «بدون مقدمه» و « بدونِ این‌که بداند» شروع به نوشتن داستان می‌کند. او داستان‌‌نویسی را با تاکید بر این گزاره که «نوشتن داستان امری بدیهی نیست.» آغاز می‌کند. شیدایی در 25داستان تنها مجموعه داستانش؛ «پناهنده‌ها را بیرون می‌کنند» بیش از آن‌که به سبکِ معمول جریان‌های ادبی موجود بنویسد، با مفهوم داستان درگیر است. بیشتر داستان‌های او، داستان در داستان‌اند. یعنی اشارات مستقیمی به روند نوشتن دارد. و حتی برخی داستان‌ها روایتی است از نوشتن: نوشتن درباره نوشتن. فرم در داستان‌های او با محتوا یکی شده و در عین حال از درون تخریب می‌شود، داستان از درون ویران می‌شود تا از این طریق امکانات داستان یا فلسفه داستان بسط داده شود. تا مقاومتی شکل بگیرد در برابر وسوسه و شور توسعه و شکوفایی ادبیات که گفتمان مستقر دهه هفتاد است. در داستان‌های شیدایی نوشته‌های بسیاری هست که راجع به نوشتن است؛ این‌که اساسا داستان چطور و برای چه نوشته می‌شود: «هوا و خانه مهم است و این‌که موضوعی نباشد مهم است، مهم است، عددِ چهار وقتی زیر صفر منفی می‌شود و سطحِ آبِ تنها رودخانه شهر یخ می‌بندد مهم، مهم، برفی که روی درخت‌ها و خیابان‌ها و پیاده‌روها و خانه‌ها... خُب حالا من، آن را در یک روزِ - سریع وصف‌اش کن تا ادبیات‌چی‌ها، ادیب‌‌ها، آن‌ها که هنوز امیدی به ادبیات دارند، به گل و بلبل، - در یک روزِ- کارش را تمام کن، بهاری! دل‌انگیز، وجدآور، شورانگیز، ... و ناگهان زباله‌دانی بزرگی به نام بالزاک را می‌آوریم که اوصاف شیرینمان را شیرینتان را سرازیرِ او کنیم، پس برای چه جهانی‌اش کرده‌ایم، بالزاکِ بزرگ، بزرگامردا! بزرگت کردیم تا فضولاتِ صددرصد طبیعی‌مان را، طبیعی‌مان را، رئالیستی‌مان را در آشغال‌دانی صددرصد طبیعی و بزرگ تو بریزیم و جای هیچ گله‌ای نیست و نه توهینی در کار... ای پلاستیکِ تجزیه‌ناپذیرِ به طبیعت برنگردِ مساله‌سازِ ضدِ ادبیاتِ امید به ادبیات ندارِ - یارو! تو، من، یکی، بارتلمی، هنتکه- جانِ مادرت دیگه اسم ردیف نکن...» شهرام شیدایی نشان می‌دهد که به گفتمان توسعه حاکم بر فضای ادبیات، امیدی ندارد، یا دست‌کم با تردید به آن نگاه می‌کند. از این‌رو مقاومتی دو سویه را آغاز می‌کند: نه به نوشتنِ «داستان‌ها» تن می‌دهد و نه متن‌ها و نوشته‌ها را داستانی می‌کند. به عبارتی تاکید بر زبان را تاب نمی‌آورد، در عین حال به آن جریانی هم نمي‌پيوندد که تلاش می‌کرد تئوری را داستان کند. از همین‌روست که ادبیات ما «شیدایی» و داستان‌هایش را نادیده می‌گیرد. در داستان‌های او امر نو متولد می‌شود. به این معنا که نوشته نمی‌خواهد داستان شود و از سوی دیگر داستان نیز نمی‌خواهد نوشته شود. از این‌رو ادبیاتِ شیدایی با فاصله گرفتن از صورت‌های مستقر زمانه‌اش به بازتولیدشدن نیز تن نمی‌دهد. پس نه آن دست داستان‌های زبان‌گرای پست‌مدرن و نه نگاه اهلی و رام‌شده کارگاهی اخیر هیچ نسبتی با ادبیات او پیدا نمی‌کنند. شیدایی در/ از حوزه خصوصی نمی‌نویسد. داستان‌هایش در فضای بیرونی هم روایت نمی‌شود، ادبیاتِ شیدایی در «خارج» اتفاق می‌افتد: خارج از گفتمانِ موجود. از این‌رو از نوشته چشم‌پوشی کرده و بر فرآیند نوشتن تاکید می‌کند. و این امر در تکنیکِ او؛ تکرار و وقفه نیز خود را نشان می‌دهد. ناامیدی شیدایی از وضع موجود، محرک اصلی‌اش برای مقاومت می‌شود: او در شعر و در داستان از آماتوریسم دفاع می‌کند و در داستان آخرِ «پناهنده‌ها... » دست خود را رو می‌کند: «من بیشتر داستان‌هایی را دوست داشته‌ام- خیلی کم نمونه‌شان را دیده‌ام- که خودِ داستان نباشند موادِ یک داستان بوده باشند، داستان‌هایی که بعد از خواندنشان هزاران موادِ داستانی را برای ذهن من در ذهن من فراهم می‌کردند به وجود می‌آوردند، داستان‌هایی که ممکن است به‌رغمِ خیلی از داستان‌نویسان داستان نبوده باشند چون شروع نمی‌شدند ادامه پیدا نمی‌کردند پایان نمی‌گرفتند ولی شروع می‌شدند ادامه پیدا می‌کردند پایان می‌گرفتند، داستان‌هایی که از «داستان» بودنشان خودشان خسته می‌شدند... داستان‌هایی بوده‌اند که نمی‌خواسته‌اند تبدیل به داستان شوند، داستانی بوده‌اند که همه بهانه‌های قبلی را از دست داده بودند خواسته بودند که از دست بدهند... داستان‌هایی که «می‌خواستند» از رمقِ این‌که از جایی شروع شوند بیفتند ولی از جایی شروع می‌شدند، ولی مهم بود که بی‌رمق شروع شوند... داستان‌هایی که برای داستان‌شدنشان هیچ فعالیتِ جان‌کاهی نمی‌کردند، شاید خودِ «همین» یکی از اینهاست یا می‌تواند باشد...» شهرام شیدایی برخلاف ادبیات اخیر ما که تابعیت نهادی را پذیرفته و مکان نوشتن را تسخیر کرده‌، نویسنده‌ای بی‌تابعیت است که اساسا مفهوم مکانی را کنار گذاشته تا با تاکید بر بی‌جایی و در انزوای فردی، دست‌کم از امکان‌پذیری «ادبیات» و سوژگی «نویسنده» دفاع کند. از این‌رو ادبیاتِ او در طردشدگی و با اخلال در منشا روایت شکل می‌گیرد. درست همان‌طور که رانسیر می‌گوید، ادبیات با طردشدن و در جایگاه تبعید شکل خواهد گرفت، با دستکاری و تخطی در نظام زمانی/ مکانی که به خلق منزلت می‌انجامد. شیدایی همچنین در ادبیات نیز در یک مکان-فرم مستقر نمی‌شود، او در بین شعر و داستان در رفت‌وآمد است و در هر دو حوزه بر آماتور بودنش تاکید می‌کند و از جایگاه طردشدگان و فراموش‌شدگان می‌نویسد. این است که تم بسیاری از داستان‌هایش نیز همین «فراموشی» و مخالفت با روایتِ حافظه‌- محور است. شیدایی دنیای پشت‌سرش را ویران می‌بیند، پیش رویش را نیز نامعلوم. داستانِ «عنوانش را به یاد نمی‌آورم» با اتفاق عجیب‌غریبی آغاز می‌شود، راوی بین قفسه کتاب‌ها به کتابی برمی‌خورد که کتاب نیست، «فقط روی جلد و پشت جلدش مثلِ روی جلد و پشت جلدهای کتاب‌های چاپ‌شده بود. دفتر بود.» با خطی شکسته و دست‌نویس. چندباری که می‌خواندش رفته‌رفته باورش می‌شود که باید خودش آن را نوشته باشد: «نوشته‌ها طوری نیستند که بعدا بتوانی آن‌ها را به یاد بیاوری یا به کسی از خصوصیاتش یا سبک یا تکنیکش بگویی... هربار هرجای آن را شروع به خواندن می‌کنی، پشتِ سرت خالی ا‌ست... مطالب و فضاهایی را که در آن آمده می‌فهمی، همین باعث می‌شود ادامه بدهی، ولی به یاد نمی‌آوری...» داستان‌های شیدایی همان‌طور که خودش نیز در داستان آخرِ مجموعه‌اش می‌نویسد، با یک چیز فرعی که اصلی‌شده روایت می‌شوند. داستان‌هایی خالی از صداها، از آدم‌ها، از چهره‌ها از حوزه‌های تاریخی، از حوزه‌های جغرافیایی «داستان‌هایی خالی، خالی!» داستان‌هایی در جایگاه «پناهنده». در ادبیات ما، شیدایی شاید مانند داستان‌هایش در مکانِ پناهنده می‌ایستد. همان مفهومی که در حقوق بین‌الملل در زمره بی‌تابعیت‌ها قرار می‌گیرد. پناهنده از مکان قبلی‌اش ناامید و ناگزیر جدا شده، در عین حال هنوز به تابعیت جدیدی در نیامده است: «فکر می‌کنی وقتی تنها در اتاق نشسته‌ای - تنها در یک اتاق- فکر می‌کنی هیچکس نمی‌داند تو پناهنده‌ای؟ تو یک پناهنده هستی. و باید در یک دوِ ماراتُنِ یک‌نفره، ماراتنی که سرعت داشته باشد و همه ریخته باشند به خیابان‌ها و تو را در حال دو ببینند - تو باید بدوی و تندتند داد بزنی من یک پناهنده‌ام.» شیدایی گرچه در ادبیات ما تاریخی نشده/ یا نمی‌شود، اما امروز که یک دهه از نوشته‌هاي او می‌گذرد، نشان می‌دهد که داستان‌هایش وضعیت زمانه‌اش (وضعیت ادبی دهه 70 و بعد از آن) را تاریخی کرده است. او داستان‌هایی «متروکه» می‌نویسد. مثل خانه‌ای متروک، پر از چیزهای اضافی، پر از چیزهای به درد نخور، پر از سکوت‌هایی چندین ساله «داستان‌هایی پر از این‌که می‌خواستند از اول مرده باشند، داستان‌هایی که خواسته بودند تنها باشند» و معضل از اینجا شروع شد که داستان‌هایی که به جایی رسانده شدند و «تازه تازه دارند جان می‌گیرند، جالب این است که با مرده‌ترین حالت‌ها جان گرفت... و حالا بیرون افتاده است، روی شن‌ها، دارد روی این پهلو آن پهلو غلت می‌زند، جان می‌دهد، می‌بینی‌اش که در حالِ جان دادن است. چیزی که با خودش نمی‌داند چه کند ما چه‌طور می‌توانیم انتظار این را داشته باشیم که با ما کاری بکند؟!» شیدایی پناهندهِ ادبیات ماست و در ادبیاتِ ما «پناهنده‌ها را بیرون می‌کنند»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.