|

ما مرده‌ایم و بلد نیستیم حرف بزنیم

سپیده کوتی

بی‌آن‌که بدانی حرف زده‌ای بی‌آن‌که بدانی زنده بوده‌ای بی‌آن‌که بدانی مرده‌ای. ساعت را بپرس کمکت می‌کند از هوا حرف بزن کمکت می‌کند نام مادرت را به یاد بیاور شکل و تصویر کسی را سریع!از چیز کوچکی آغاز کن مثلا رنگ‌ها مثلا رنگ زرد سبز، اسم چند نوع درخت به مغزی که نیست فشار بیاور فصل‌ها را، مثلا برف سریع باش، سریع چیزی برای بودنت پیدا کن، دور بردار ممکن است بقیه چیزها یادت بیاید سریع! وگرنه واقعا به مرگت عادت، کرده‌ای.
(خندیدن در خانه‌ای که می‌سوخت)
شاعر دچار فراموشی است. او همه‌چیز، زمان، مکان، اشیا و نام‌ها را فراموش می‌کند و برای فراموش‌کردن همه‌چیز، پیش از همه، باید زبان را از یاد ببرد. به نظر آگامبن، میان زبان و آوا تفاوت بنیادین است، حیوانات آوا دارند و آوایشان از آن خودشان است و آن را فرا نمی‌گیرند؛ بنابراین حیوانات کاملا در زبان‌اند. در حالی که انسان‌ها، در میان تمام حیوانات، تنها موجوداتی‌اند که صدایی از آن خود ندارند و زبان را فرامی‌گیرند. ما در زبان نیستیم، بلکه به زبان وارد می‌شویم و به محض ورودمان به زبان آن را نفی می‌کنیم؛ چراکه زبان برای انسان، از همان آغاز، دوشقگی زبان و گفتار است. ما با گفتارمان بی‌زبان می‌شویم. کلام انسانی مخدوش است و در عین حال انسان از تجربه سکوت نیز عاجز است، موجود بی‌آوا سکوت هم ندارد. زبان زخم انسان است. شیدایی در گفتار دوام نمی‌آورد. او از «پیچیده‌شدن در میان کلمات» نفرت دارد و با عبارات زیبا، واژه‌های دستمالی‌شده و حفاری واژه‌ها به‌تمامی بیگانه است. او خواسته یا ناخواسته به بیرون زبان پرتاب شده و بیرون از زبان آغاز به نوشتن می‌کند. «زبانی که با آن فکر می‌کردم/ آتش گرفته بود.» شاعر بی‌زبان در جهان زنده‌ها جایی ندارد و زنده‌ها بی‌زبانی شاعر را تاب نمی‌آورند. از همین رو، شاعر خود را به جهان مرد‌ه‌ها تبعید می‌کند و ‌می‌کوشد تا از همان‌جا، در بی‌زبانی، برای زنده‌ها بنویسد. حالا که شاعر دست به کار نوشتن برای زنده‌ها شده چاره‌ای ندارد، جز اینکه زبان را از حافظه فرابخواند و برای نوشتن، برای یادآوری هر واژه «به مغزی که نیست» فشار بیاورد. منتها واژه‌های فراموش شده آن‌قدر دورند که یادآوری هر واژه این شبهه را در شاعر برمی‌انگیزد که واژه به یادآمده، واژه‌ای است بیگانه، من‌درآوردی، واژه‌ای مشکوک از زبانی دیگر که معلوم نیست چطور به حافظه، به شعر راه پیدا کرده. واژه‌ای به‌دردنخور که نه خود پرنده، حتی ایده پرنده را روی کاغذ نمی‌نشاند. «ما اینجا می‌نشینیم/ و چیزی از ساحل، پرنده و شهر را/ روی کاغذها می‌گذاریم.» بلانشو ادبیات را کلام مرده‌ها می‌داند. سر از تن جداشده ارفه وقتی «بر امواج رودخانه بالا و پایین می‌رود هنوز از اریدیس می‌خواند. ادبیات زبانی است که دیگر بر لبان موجود زنده جاری نمی‌شود.» شاعر که جایگاه کلامش تبعیدگاه جهان مرده‌هاست، برای نوشتن، در وقفه بین حافظه و به‌یادآوردن کلمه، در شکاف بین جهان مرده‌ها و زنده‌ها دست‌وپا می‌زند. وقفه را کلمه پر می‌کند. وقفه‌ای پر همهمه، پر کابوس، بی‌لحظه‌ای سکوت، گذرگاه کلمه‌ها، به‌یاد آوردن کلمه‌ای و بلافاصله از یاد بردنش و کلمه‌ای دیگر را جای آن نشاندن، بیدارخوابی، کلمه‌ها می‌روند و می‌آیند، روی هم می‌لغزند، کلمه‌ها‌ی ناآشنا با ایده‌هايشان، جمله‌ها تکرار می‌شوند: «هوا خوب است/ هوا خوب است/ هوا خوب است» اینجا همه‌چیز غریبه است، همه‌چیز متعلق به جهان دیگری است، جهان زنده‌ها و شاعر راه پس‌وپیش ندارد. او فقط در همین وقفه، در همین شکاف می‌تواند بنویسد، جایی میان جهان زنده‌ها و مرده‌ها. او آغاز به نوشتن کرده و کلمه‌ها دست از سرش برنمی‌دارند و دیگر نمی‌تواند ساکن بی‌زبان جهان مرده‌ها باشد. حافظه یاری نمی‌کند، شاعر باید مطمئن شود که قبلا به همین زبان حرف می‌زده و کلمه‌ها را دارد درست ادا می‌کند. دشواری به‌یاد آوردن، از تصاویر کمک می‌گیرد، تصاویر کلمه‌ها. تصویر و کلمه را با هم به یاد می‌آورد، کلمه را در تصویر و تصویر را در کلمه جا می‌دهد. شیء، تصویر شیء زبان‌دار می‌شود. « صندلی لهستانی/ در حاشیه شعر می‌چرخد، حرکت می‌کند/ خود را به روسی و فرانسه و چینی ترجمه می‌کند/ غلت‌واغلت پشتک‌غلت می‌زند/ اما هنوز، به داخل نیامده.» شاعر با تصاویر زبان‌دار به یاد می‌آورد و می‌نویسد. کلمه را می‌کشد روی تصویر و تصویر را تبدیل به متن می‌کند. کلمه و تصویر بر هم منطبق نمی‌شوند، یکی نمی‌شوند، هیچ‌یک جای دیگری را نمی‌گیرد، همواره گوشه یکی از زیر دیگری بیرون می‌زند، گاهی تصویر از زیر کلمه و گاه کلمه از زیر تصویر، اما همواره هر دو در شعر حضور دارند. زبان شکل تصویر می‌گیرد، تصاویر جبران بی‌زبانی شاعرند. شیدایی شاعر تصاویر است و کاری می‌کند که تصاویر خودشان شعر بگویند، برای همین هم می‌خواهد داستان یک شیء فلزی را که به خانه آورده، بشنود. شاعر حالا به‌راستی در میان‌ کلمات پیچیده شده، آن‌هم در میان ساده‌ترین آنها. شاعر تبعیدی به جهان مرده‌ها که به سختی و با تردید کلمه‌ها را به‌یاد می‌آورد، از یادآوری واژه‌های پیچیده، ساختن عبارات دشوار، به رخ کشیدن زبان، زبان‌آوری، بازی‌های زبانی ناتوان یا شاید هم بشود گفت بیزار است. معصومیت زبان شاعر، بی‌زبانی جهان مرده‌ها و به‌درد‌نخور بودن لغت‌نامه‌ها و دستور زبان را به رخ می‌کشد. «چند بچه روی فکرـ زباله‌ها کتاب ـ زباله‌ها عشق ـ زباله‌ها/ بازی نه، دیوانگی خود را شروع کرده‌اند/ آفتاب فلز زنگ‌زده خود را به بالای تپه‌ها/ به آنها می‌رساند/ آنها به دندان می‌گیرندش/ و آن را همراه دستور زبان‌ها می‌جوند و به بیرون تف می‌کنند» در شعر شیدایی هر قدر که زبان ساده است، تصاویر پیچیده‌اند و معنای این تصاویر پیچیده را در هیچ کجا، در هیچ لغت‌نامه و کتاب مرجعی نمی‌توان یافت. پیچیدگی این تصاویر که زبان شعری شاعرند، تنها در خود شعر، با تصویر قبل و بعد، با خود همان تصویر و با مجموعه‌ای از تصاویر شعر معنا می‌شوند. تصاویری که در مرز بیگانگی با جهان زنده‌ها ساخته شده‌اند و حامل این بیگانگی‌اند و زبانی نو را با خود به جهان زنده‌ها می‌آورند. در شعری بلند از شیدایی، عکسی سیاه‌سفید زبان فضای ورشوی جنگ‌زده در 1939، وحشت، مرگ، صدا، سرما و تاریکی است. در این شعر، تمام کلمه‌ها در عکس سیاه‌سفید، در میان جنازه‌ها و پچ‌‌پچ‌ها فشرده می‌شوند و عکس سیاه‌سفید آن‌قدر تکرار می‌شود که تصویری می‌شود پیچیده لابه‌لای کلمه و رفته‌رفته کلمه‌ای در کار نیست و تصویری است آواشده. آوایی که از گفتار، از سلطه زبان، از زبان‌آوری و بازی‌های زبانی شاعران پیش و پس از خودش تن می‌زند و این بار شاعر نه با گفتار که با تصویر به زبان راه می‌یابد و همزمان بی‌زبان می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.