|

کشمکش بی‌پایان فتح و حماس

نشست‌هایی که بارور نشدند

ترجمه: محمدعلی عسگری

نشست اخیر قاهره هیچ چیز تازه‌ای درباره روند آشتی فلسطینی‌ها نداشت و فقط حاصلش موج تازه‌ای از احساس یأس و نومیدی و سرگشتگی و غبطه نسبت به گذشته و اندوه بر شرایط سخت و پیچیده کنونی بود. این واقعا تاسفبار است. پنج سال است که فلسطینی‌ها خواستار پایان دادن به این اختلافات و شکاف بین فتح و حماس بوده و با برگزاری ده‌ها نشست و امضای تعدادی توافقنامه در قاهره و مکه و دوحه و صنعا بر آشتی گروه‌های فلسطینی تاکید می‌ورزند. تمام توافقاتی که طی سال‌های گذشته به وجود آمد متکی و مستند بر سند «وفاق ملی» یعنی همان شکل تعدیل شده «سند اسرای فلسطینی» است که سال 2006 تهیه شد. پس از این همه سال‌ حداقل یک چیز روشن شده و آن اینکه هیچ‌یک از رهبران دو گروه عمده فلسطینی حاضر به کناره‌گیری یا دادن امتیاز به طرف مقابل نیست. درواقع آنها هر یک نمی‌خواهند و نخواهند پذیرفت که از ارکان قدرت خود در کرانه باختری (فتح) و غزه (حماس) دست بکشند. این وضعیت عبث و زیان‌آور و مایوس‌کننده‌ای است و تقریبا با استمرار این شکاف،‌ گویی بهانه‌ها و دلایل و عوامل لازم جور شده است تا از این شکاف تغذیه کرده و دوباره آن را بازتولید کند. واقعیت تلخی که هیچ جایی برای خوشبینی و امیدواری نسبت به تحقق یک آشتی ملی در شرایط کنونی باقی نمی‌گذارد این امر چه چیزی را نشان می‌دهد؟ اینکه آنچه جریان دارد فراتر از یک روند آشتی بوده و به نظر می‌رسد فلسطینی‌ها در بطن دو روند سیاسی تودرتو گرفتار آمده‌اند که پیش‌بینی نسبت به سرانجام آنها کاملا دشوار خواهد بود. یکی از این روندها مساله تاسیس یک نظام سیاسی جدید است که باید در ضمن آن سرنوشت جنبش آزادی‌بخش فلسطین و تکلیف پیشقراولان و نهادهای وابسته به آن مشخص شود و دوم با نحوه مدیریت اوضاع فلسطینی‌ها ارتباط پیدا می‌کند و اینکه چگونه آنها خواهند توانست بر مبنای نوعی مشارکت یا تقسیم قدرت بین فتح و حماس امور خود را اداره کنند. روند نخست موضوعی است که تقریبا از دو دهه پیش یعنی زمان تاسیس دولت خودگردان (1993) و فروکش کردن جایگاه سازمان آزادیبخش تاکنون مطرح است زیرا این امر هرچند به عمر جنبش ملی فلسطین و مسایل پیرامون آن خاتمه داد اما نتوانست در تولید یک مرحله جدید و ایجاد یک گفتمان جدید و خط‌مشی‌های تازه توفیقی به دست آورد. به همین دلیل بود که جنبش حماس رشد کرد و به‌خصوص بعد از پیروزی در انتخابات پارلمانی سال 2006 توانست غزه را تحت تسلط خود قرار دهد. این تحول نظام سیاسی فلسطینی را آن هم در شرایطی که دست از مقاومت و مبارزه کشیده و در گفت‌وگوها نیز به بن‌بست رسیده بود، دچار بحرانی عمیق کرد. به این ترتیب در عرصه واقعیت امکان جدایی بین دو روند مذکور (یعنی بازسازی و تقسیم قدرت) فراهم نشد. فرصتی برای پایان دادن به دوران انحصار رهبری دولت و سازمان و جامعه فلسطینی در یک تشکیلات به نام فتح فراهم شده بود اما چون به خوبی درک نشد طبعا مقامات فلسطینی نتوانستند به لحاظ نظری و تشکیلاتی چارچوب‌بندی تازه‌ای به وجود آورند که قادر به برخاستن از این وضعیت باشد. درعوض آنها همچنان سعی کردند کج‌دار‌و‌مریز به این وضعیت بحرانی ادامه داده و به این بسنده کنند که مشکلات و بحران‌های موجود مشمول مرور زمان شود. این مساله کاملا در مورد سایر گروه‌های فلسطینی زیرمجموعه ساف نیز صدق می‌کرد و خود این سازمان از آن پس تقریبا به صورت یک ماکت درآمد که هیچ کارآیی‌ای نداشت. از این رو تا آنجا که می‌شد ساف به حاشیه رانده شد و جایگاه تاریخی‌اش نیز به شدت در بین فلسطینی‌ها سقوط کرد. درمورد سایر گروه‌های فلسطینی نیز باید گفت برخی از آنها اساسا دیگر وجود خارجی نداشتند و بقا یا مشروعیت‌شان را تنها مدیون نظام سهمیه‌بندی مربوط به گروه‌های فلسطینی در زیرمجموعه ساف می‌دانستند. این گروه‌ها زمانی به حساب می‌آمدند که به سوی یکی از دو گروه فتح یا حماس گرایش پیدا کرده و می‌کوشیدند جذب یکی از این دو قطب بزرگ‌تر شوند. بدیهی است که هزینه همه این نابسامانی‌ها را باید فلسطینی‌ها متحمل می‌شدند. نکته قابل‌تامل اینکه گروه‌های کوچک‌تر قادر به تشکیل یک قطب سوم نیز نبودند. معنای این سخنان آن است که فلسطینی‌ها در بطن تلاشی که صرف یک آشتی ملی می‌کنند در همان حال درگیر نبردی بزرگ‌تر نیز هستند که مرتبط با نحوه شکل‌گیری یک نظام سیاسی جدید خواهد بود. آنها در همین فاصله باید سرنوشت سازمان آزادیبخش و استمرار یا عدم استمرار آن و نیز جایگاه دولت آینده خود را تعیین کنند. آنها همچنین باید مشروعیت جدیدی را تعریف کنند که نه بر مبنای سهمیه‌بندی‌های سابق بلکه مبتنی بر ترسیم یک نقشه راه سیاسی جدید و متکی بر کسب مشروعیت سیاسی از طریق انتخابات و تعیین نمایندگان خود در پارلمان باشد. حال آنکه مشروعیت سازمان آزادیبخش به تاریخ مبارزات این تشکیلات و روند مبارزات آن در گذشته بازمی‌گشت. اکنون به نظر می‌رسد فتح و حماس بر سر یک چهارراه سرنوشت‌ساز قرار گرفته‌اند. جنبش فتح پس از دو دهه وقت صرف کردن در روند گفت‌وگوهای بی‌حاصل به پایان راه سیاسی خود رسیده است. از این رو باید تغییراتی را در خود ایجاد کند، اما مشکل این جنبش این است که برای تغییرات بزرگ و کیفی که به جایگاهش آسیب برساند هیچ آمادگی‌ای ندارد. درعوض به نظر می‌رسد جنبش حماس شور و هیجان بیشتری برای ایجاد معادلات تازه در تاریخ فلسطینی‌ها و از جمله سازمان آزادیبخش نشان می‌دهد. حماس به دلیل همراهی با تحولات سیاسی در جهان عرب - که این گروه احساس می‌کند کاملا در جهت منافعش بوده - می‌خواهد با منطقه‌ای کردن حرکت خود مشروعیت جدیدی کسب کند. مهم این است که هر دو طرف در شرایط کنونی احتیاج به یک خانه‌تکانی گسترده دارند که هم شامل دولت می‌شود و هم سازمان آزادیبخش فلسطین. آنها باید با یک توافق و به صورتی تدریجی نوعی تقسیم قدرت را اعمال کنند به نحوی که هیچ‌یک به قدرت و سلطه دیگری آسیب نرساند و هرکدام در محیط خود - یعنی فتح در کرانه باختری و حماس در غزه - بتواند به حیات خود ادامه دهد. این مشارکت کمک خواهد کرد تا طرفین از آن سیستم قدیم رهایی پیدا کنند اما در عین حال باید توجه داشت که این مساله فی‌نفسه موجب تولید یک نظام سیاسی جدید فلسطینی نخواهد شد، زیرا هریک از طرفین دیدگاه مشترک و روشنی در این‌باره ندارند و برای ایجاد زیرساخت‌های چنین نظامی تلاش نمی‌کنند. این مساله زمانی اهمیت حیاتی پیدا می‌کند که بخواهند چنین نظامی حاکمیت خود را بر «مساله فلسطین» و «سرزمین» و «ملت» فلسطین اعمال کند، بنابراین در پشت همه این اغراق‌ها و تعارفات پیرامون آشتی فلسطینی یک واقعیت را نمی‌توان انکار کرد و آن اینکه مذاکراتی که چندی پیش در قاهره برگزار شد و حتی تمام نشست‌های سابق نشان می‌دهد اختلافات اصلی نه بر سر حکومت یا انتخابات بلکه بیشتر بر سر نحوه بازسازی سازمان آزادی‌بخش و نقش آینده آن دور می‌زند. در واقع مساله اصلی برسر این است که چگونه جایگاه فتح و حماس در دولت آینده تضمین شود به‌گونه‌ای که هیچ یک به اقتدار دیگری (اعم از منابع درآمدی و تشکیلات امنیتی و قدرت فرمانروایی در حوزه معین) آسیب وارد نکند. این دقیقا معنای کلام خالد مشعل رییس دفتر سیاسی حماس است که گفت آشتی فلسطینی‌ها باید در یک «بسته واحد و به شکلی متوازن» مورد بررسی قرار گیرد. هرچنددر این میان نمی‌توان دخالت‌های حساب شده اسراییل را فراموش کرد که به تشدید این وضعیت کمک کرد. با این حال باید به یاد داشت که مشکل بزرگ‌تر نداشتن یک نگرش سیاسی اجتماعی و نیز نداشتن ماهیت نهادینه شده و دموکراتیک ساختار موجودیت سیاسی دولت فلسطینی است. به هرحال فلسطینی‌ها حق دارند نسبت به روند آشتی بین گروه‌های فتح و حماس خوشبین باشند و آرزو کنند که این روند مانند تجارب گذشته متوقف نشود. همین که طرفین به نوعی توافق برای مدیریت اختلافات‌شان بر مبنای ابزارهای دموکراتیک و به‌ویژه از طریق صندوق‌های رای رسیده‌اند جای بسیار امیدواری است.
منبع: الحیات

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.