|

کمتر «اس‌ام‌اس» بزنید، بیشتر کتاب بخوانید

کامیار عبدی

* من نگران روزی هستم که فناوری از برهم کنش رودرروی انسانی ما پیشی بگیرد. «در این صورت» جهان را نسلی از افراد ابله فراخواهد گرفت.
آلبرت اینشتین
چندی پیش از یکی از انتشاراتی‌های باسابقه کشور کتابی خریدم نه چندان عامیانه و نه چندان عالمانه؛ از آن دست کتاب‌هایی که هرکس که مدعی تحصیلکرده بودن و دانشگاه رفته بودن است، بهتر است بخواند تا به دید بهتری نسبت به آنچه در جهان اطرافش می‌گذرد دست یابد. وقتی کتاب را باز کردم و به صفحه حقوق آن نگریستم بسی شگفت‌زده شدم: کتاب اول بار در سال 1349 با تیراژ 22000نسخه منتشر شده بود، در سال 1353 با تیراژ 17000 نسخه، در سال 1363 با تیراژ 7000 نسخه و در نهایت، در سال 1390 با تیراژ 2000 نسخه تجدید چاپ شده بود. اگر آمار و ارقامی که من به آنها مراجعه کرده‌ام صحیح و دقیق باشند در سال 1349 جمعیت ایران حدود 26میلیون‌نفر، در سال 1353 حدود 31میلیون‌نفر، در سال 1363 حدود 40میلیون‌نفر و در سال 1390 حدود 70 میلیون‌نفر بوده است، بنابراین، ناشر در سال 1349 که درصدد چاپ اول کتاب بوده بازار سنجی کرده و به این نتیجه رسیده که تقریبا هشت‌درصد مردم کشور، یعنی حدود 22000 نفر این کتاب را خواهند خرید (و خواهند خواند). کاهش تیراژ به 17000 نسخه در سال1353 را، در حالی که جمعیت کشور به 31میلیون‌نفر افزایش یافته (یعنی حدود 5/5درصد مردم)، می‌توان به گسترش کتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی از زمان چاپ نخست نسبت داد که قشر کتابخوان می‌توانستند این کتاب و کتاب‌های مشابه را از آنها امانت گرفته و مطالعه کنند و نیازی به خرید آن نداشته‌اند. افت شدید به 7000 نسخه در سال 1363 (یعنی فقط 0175/0درصد مردم) را نیز می‌توان به حال‌وهوای آن سال‌های کشور نسبت داد که مردم دل و دماغی برای کتاب خواندن نداشتند، در حالی که عموم روانشناسان معتقدند مطالعه یکی از آرامش‌بخش‌ترین فعالیت‌ها و روش موثری برای تمدد اعصاب است. اما تیراژ 2000نسخه‌ای در سال 1390 با جمعیت 70میلیون‌نفری (یعنی فقط 0028/0درصد مردم) با توجه به گسترش وسیع نظام آموزشی عالی کشور بین سال 1363 و 1390 بسیار تامل‌برانگیز است. برای اینکه مطمئن شوم که همان مساله امانت گرفتن کتاب از کتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی در این میان متغیر تعیین‌کننده‌ای هست یا نیست به کتابخانه دو دانشگاه بزرگ و مهم کشور (دانشگاه‌های تهران و شهید بهشتی) مراجعه کردم و دیدم که در یکی از این کتابخانه‌ها برای آخرین‌بار در سال 1365 امانت گرفته شده و در کتابخانه دیگر دانشگاه اصلا هیچ‌گاه امانت گرفته نشده است! نکته دیگر فواصل زمانی انتشار کتاب است: چاپ اول (1349) با چاپ دوم (1353) چهار سال فاصله دارد، اما فاصله چاپ دوم (1353) تا چاپ سوم (1363) 10سال فاصله دارد (که شاید بتوان آن را تا حدودی به وقوع انقلاب و جنگ نسبت داد که ذهن مردم را کارهایی مهم‌تر از مطالعه به خود مشغول کرده بود)، اما فاصله چاپ سوم (1363) تا چاپ چهارم (1390)، یعنی 27سال، چندان نشانه خوبی نبود. مولفه‌ها و متغیرهایی را که در بالا به آنها اشاره کردم کنار بگذاریم، این اعداد و ارقام و تناسب‌ها را می‌توان به کاهش شدید در میزان کتابخوانی مردم ایران نسبت داد. بهانه‌ای حی‌وحاضر که بسیاری کاهش مطالعه را به آن نسبت می‌دهند افزایش سرسام‌آور قیمت کتاب است که با شرایط دشوار مالی که اکثر مردم با آن دست به گریبانند پولی برای خرید کتاب باقی نمی‌گذارد. اما باید توجه کنیم که افزایش نجومی قیمت کتاب پدیده است که در همین دو سال اخیر و به دلیل تحریم‌های اقتصادی و سقوط ارزش پول ملی موجب شده. برای درک بهتر مطلب، باید خاطرنشان کنم که بهای این کتاب در سال 1349 (چاپ اول) 25ریال بوده، در سال 1353 (چاپ دوم) 45ریال، در سال 1363 (چاپ سوم) 480ریال و در سال 1390 (چاپ چهارم) 80هزار ریال. طبیعتا این افزایش قیمت در میزان خرید کتاب بین اقشار کم‌درآمد تاثیر دارد، اما در سال‌های 1349، 1353 و 1363، 25 یا 45 یا 480 ریال‌ پول چندانی نبود؛ حتی امروز هم 80هزارریال برای یک کتاب بهای چندانی نیست. به قول یک کتابفروش که معمولا برای خرید کتاب به او مراجعه می‌کنم «مردم حاضرند شلوار 150 هزار تومانی بخرند و پای پسرشان بکنند یا دست اهل‌وعیال را گرفته و بروند چند تا پیتزا بخورند و 50هزارتومان بدهند، اما به کتاب که می‌رسد آه‌وناله‌شان بلند می‌شود که چرا کتاب این‌قدرگران شده!» در تایید فرمایش این کتابفروش باید اضافه کنم که در مقابل زحمت و هزینه‌ای که صرف تالیف یا ترجمه، حروفچینی، صفحه‌بندی و چاپ یک کتاب می‌شود تا به قیمت هشت‌هزارتومان- یا حتی 20 تا 30هزارتومان برای برخی دیگر از کتاب‌ها در این روزها- به فروش برسد به مراتب بیش از یک ساندویچ (پنج‌هزارتومان)، پیتزا (10هزارتومان) یا چلوکباب برگ (17 هزار تومان) است. بنابراین، به‌نظر نمی‌رسد مساله قیمت کتاب عامل تعیین‌کننده و کلیدی در این افت شدید در تیراژ کتاب‌ها باشد (حاجت به تذکار است که در دو سال اخیر حتی شاهد تیراژ عجیب هزار یا حتی 700نسخه‌ای نیز بوده‌ایم که حداقل از نظر اقتصادی، تحلیل هزینه-منفعت چاپ را دشوار می‌کند.) در ادامه باید تصریح کنم که با وجود بازار داغ ترجمه و تالیف کتاب، مطالعه در کشور ما به عده‌ای کوچک از قشر خرده بورژوا محدود است؛ نه قشر مرفه جامعه اهل مطالعه است، نه قشر به اصطلاح «آسیب‌پذیر» (یا همان مستمند خودمان). مردم چنان درگیر روزمرگی هستند که روزنامه هم به‌ندرت می‌خوانند، چه برسد به کتب سنگین در باب مسایل فلسفی و سیاسی. در تاکید بر اینکه مطالعه فقط کار گروهی خرده بورژواست همان که بخش عمده‌ای از کتاب‌هایی که ترجمه یا تالیف و منتشر می‌شود به مباحث به اصطلاح روشنفکرانه مربوط می‌شود که به مسایل روزمره زندگی در ایران ارتباط چندانی ندارند. اگر باور نمی‌کنید به یکی از کتابفروشی‌های روبه‌روی دانشگاه تهران یا، مخصوصا حوالی پل کریم‌خان، بروید و ببینید چقدر از آنها کاربرد عملی دارند یا به مسایل روز مربوط می‌شود؛ آن‌قدر کتاب از فلاسفه قرن20 فرانسه یا درباره آنان و مباحث فلسفی و تاریخی چاپ شده که خود من سرسام می‌گیرم. از آن‌سو، کتاب‌های سبک و سخیف، فروش قابل‌توجهی دارند که نه تنها به خواننده چیزی نمی‌آموزند، بلکه موجب استحمار و بلاهت آنان می‌شوند. کتاب‌های اریک فن دانیکن و ذبیح‌الله منصوری هم که همواره بازارشان داغ است. اما چنین به‌نظر می‌رسد که مهم‌ترین و بنیادی‌ترین مشکل این است که اکثریت قریب به اتفاق ما ایرانیان یا اهل مطالعه نیستیم یا حتی، به دلیل فشارهایی که در دوران تحصیل متحمل شده‌ایم، مطالعه را کاری عذاب‌آور می‌دانیم. بگذریم، نکته دیگر زمانی به ذهنم خطور کرد که مسافران مترو و اتوبوس‌های شهری را در تهران با چند شهر اروپایی (مانند لندن، پاریس و برلین) و آمریکایی (مانند نیویورک و شیکاگو) مقایسه کردم. سوای انبوه بیشتر مسافران در خطوط مترو و اتوبوس تهران در مقایسه با شهرهایی که به آنها اشاره کردم کارهایی است که مردم انجام می‌دهند. در شهرهای خارجی اکثر مسافران در حال خواندن کتاب هستند، اما به جرات می‌توانم بگویم که حداقل در مترو یا اتوبوس شهری تهران تا به حال حتی یک نفر را ندیده‌ام که کتاب بخواند. بیشتر مردم در حال حرف زدن با هم هستند، یا زل زدن به در و دیوار یا نگاه کردن به دیگران. اگر هم کسی در حال مطالعه باشد، احتمالا روزنامه است. در اتوبوس‌ها و قطارهای بین شهری و حتی در هواپیما در پروازهای داخلی یا خارجی نیز که مردم دیگر کشورها علاوه بر مطالعه کتاب به صور دیگر، مانند کار با لپ‌تاپ‌های خود مشغول گذراندن وقت هستند، ما ایرانیان یا آن روزنامه را که میهمانداران هواپیما در اختیارمان گذاشته‌اند ورقی می‌زنیم یا منتظریم که زودتر غذا بدهند یا فیلم سینمایی حین پرواز را نشان دهند تا بعدش بگیریم بخوابیم. این وضعیت بین نسل جوان شدیدتر است. تا به حال به یاد ندارم که نوجوان یا جوانی را در محلی عمومی (مانند تاکسی، اتوبوس، مترو، پارک و هواپیما) دیده باشم که مشغول مطالعه باشد، حتی مطالعه روزنامه؛ نوجوانان و جوانان معمولا یا در حال صحبت با دوستانشان از طریق تلفن‌همراهشان هستند، یا هدفون در گوش مشغول گوش‌دادن به موسیقی، یا صحبت با دوستانشان. چند تا از نوجوانان را هم که در خانه دوستان و آشنایان دیده‌ام باز رغبتی به مطالعه نداشتند و یا باز در حال صحبت با دوستانشان با تلفن بودند، یا در حال بازی‌های کامپیوتری، یا گردش در اینترنت، یا تماشای فیلم. آیا اینان همان ابلهانی هستند که به قول مرحوم اینشتین روزی جهان را فراخواهند گرفت؟ ما که با مطالعه و کتابخوانی بزرگ شدیم چه گلی به سر خودمان و کشورمان زدیم که اینان که با مطالعه و کتابخوانی غریبه‌اند. آینده را تیره‌وتار می‌بینم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.