در دفاع از لیبرالیسم
نادر فتورهچی
لیبرالیسم فاقد تعریف دقیق و روشن است. هم به لحاظ نظری و هم به لحاظ تاریخی. هم در سطح جهانی و هم در ایران. همین وضعیت درباره سوسیالیسم و چپ هم وجود دارد. قصد من صحبت درباره ایران است اما به دلیل همین گیجیوگنگی موجود در مفهوم و تبار لیبرالیسم در ایران، اساسا نمیتواند بحثی نظری باشد. اینکه مثلا تفاوتها و شباهتهای نظری آرای لاک، میل، اسمیت، رالز و... را درآوریم، یا دو نوع لیبرالیسم اقتصادی و سیاسی را از هم تفکیک کنیم و مثلا بگوییم آدام اسمیت یک لیبرال اقتصادی بود و لاک و روسو و رالز لیبرالهای سیاسی، یا لیبرالیسم کلاسیک را در بستر انقلاب فرانسه و انقلاب مشروطه 1640 بریتانیا و دعوای حزب ویگز و توری بخوانیم و در نهایت یک فرمول شستهرفته ارایه دهیم و بر اساس آن هم وضع موجود را تبیین کنیم و خلاص. نه این کار شدنی است و نه من قصد انجام آن را دارم. این باید دغدغه کسانی باشد که طی هفت، هشتسال گذشته مدعی وجود چیزی به نام «لیبرالیسم ایرانی» شدهاند. قصد واکاوی تاریخی هم ندارم و مثلا نمیخواهم روشن کنم که آیا آنطور که جریانات تازهساخته لیبرال وطنی ادعا میکنند، جنبش مشروطه و نهضت ملی شدن نفت و بعدتر دولت علی
امینی و خلاصه دولت مرحوم بازرگان پس از انقلاب 57 و... واقعا لیبرال بودهاند یا نه؟ اگر بودهاند، چقدر بودهاند؟ درصدش چقدر است و...
مثلا همین جریان لیبرال در مورد انقلاب مشروطه چنین داعیههایی دارد. آنها میگویند که نسل اول فرنگرفتههایی مثل ملکمخان ، طالبوف ، آخوندزاده و... الا و لابد لیبرال بودهاند و خلاصه مشروطه کار آنهاست و دستپخت آموزههای آنها. چرا؟ چون مثلا ملکمخان در رساله غیبی به کلمه آزادی اشاره کرده یا آخوندزاده از «حریه جسمانیه» حرفزده. خب اگر به این راحتی میشد مشروطه را خواند و درباره نقش و تاثیر افراد نظر داد که علی موسیو و حیدرخان عمواوغلی و... هم میشوند پدران «سوسیالیسم ایرانی» که اساسا وجود خارجی ندارد. ببینید! منظور این است که خوانش رو به پس تاریخ همواره با همین نگاههای ماخولیایی همراه است. مثل داستان «کوروشبازی» یا همین جریان«چی بودیم-چی شدیم»؛ جریانات واماندهای مثل سلطنتطلبها.
یا مثلا نهضت ملی شدن نفت را یک نهضت در جهت لیبرالیزهکردن سیاست ایران میدانند که هست. اما جالب آنکه همین لیبرالهای جدید بین خودشان دعواست که آیا اینطور بوده یا نه. کلی هم اهانت نثار مصدق کردهاند. او را خائن و پوپولیست نامیدهاند. همین داستان را درباره دولت موقت هم داریم. هم به او «لیبرال تنها» میگویند و هم او را عامل دولتی شدن بنگاههای اقتصادی.
داستان را باید طوری دیگری خواند: اینکه چرا این نوع لیبرالیسم که در ایران دقیقا بعد از پایان دوران اصلاحات پا به عرصه گذاشت، بدون کوچکترین نقدی بر خودش همه این تناقضها را میخواهد با «چپهراسی» پر کند. مثال میزنم: مدام از «حقوق بشر جهانشمول» حرف میزنند. بر اساس همان شنیدههایشان مثلا از فلسفه علم و سنت آنگلوساکسون، ژست «تخصص» و «آمار و ارقام» هم میگیرند. که چه بشود؟ که در نهایت بگویند چپ یعنی استالینیسم و تجربه بلشویسم روسی و گولاک و سیبریا. جالب آنکه خود چپها به دلیل سنت نقد درونی مدام خود، به بهترین شکل و دهها برابر قویتر از ترجمههای دست چندم از فجایع اردوگاه کار اجباری، فضای دهشتناک دوران استالین را موشکافی کردهاند. سوای کتبی که منتشر شده و نقدهای تاریخی، در می 68 بخش اعظمی از اعتراضات به سارتر و دیگران همین داستان استالینیسم بود. در تریبونهای آزاد دانشجویی که اتفاقا برتراند راسلِ لیبرال بانیاش بود و منظور من هم از لیبرال هموست و کسی همچون آرون و ...، مدام دانشجویان اولترا رادیکال چپ مخالف امپریالیسم به توحش استالین نهفقط در یک نگاه سانتیمانتال معطوف به گولاک که بهطور کل حمله میکردند.
این داستان نگاه سانتیمانتال هم بلای عجیبی است که در نهایت هدفی ندارد جز زدن ریشه هر نوع سوژگی و مقاومت. در جنس چپهراسی این جماعت تو گویی دهشت فقط در گولاک بوده و مثلا در پترزبورگ و مسکو هیچ خبری نبوده. نخیر! در مسکو هم پدر آدمها درمیآمد و این دقیقا چیزی است که لیبرالهای حجرهبازاری نمیفهمند، چون فقر فکری و نظری دارند. و پروژهشان اساسا یک پروژه ورشکسته سیاسی است که فعلا بهترین راه توجیه آن با اسم رمز چپستیزی است.
اتفاقا از همین جنبه هم پوپولیست بودن این جریان به ظاهر لیبرال را میتوان خیلی خوب رو آورد. سوای همکاریشان با پروژه «خصوصیسازی»، مسایل مورد علاقه و نمادین لیبرالها هم برایشان چیزی جز یک بازی با عواطف نیست. متاسفانه بخشی از طبقه متوسط سرخورده هم که مشغول دیدن شوهای ماهوارهای است، عاشق همین شمع و گل و پروانهای دیدن مسایل حقوق بشری است که خیلی هم ژست لیبرال دارد؛ همین جنازهشماری، همین بیطرفی و انساندوستی دکوراتیو اخته، اینکه در فاجعه غزه مثلا بگویند 116 غیرنظامی فلسطینی و چهار غیرنظامی اسراییلی. درست همین تفاوت فاحش کشتههای یک طرف با طرف دیگر به این معناست که نمیتوان بیطرف و لیبرال و نسبیگرا بود!
در پایان، بار دیگر تاکید میکنم که این جریان را نباید به عنوان یک جریان نظری جدی گرفت. در واقع به جای حمله نظری، باید از آنها پرسید که حمایتتان از فریدمن و بروبچههای شیکاگو را قبول کنیم یا لیبرالمنشی که نمیدانم چگونه دل در گروی مشاور پینوشه دارد؟ آن حقوقبشرگرایی و بیطرفی را کجا قرار دهیم، در برابر این ولع راه رشد چینی؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.