«زلزله»: صدای پای مرگ
ناصر فکوهی
آشنایی ایرانیان با واژه «زلزله» یا «زمینلرزه» و به ویژه با این پدیده به گذشتههای بسیار دوری میرسد و در تاریخچههای زمینلرزههای بزرگ ایران همواره به زلزله دامغان (2 دی 235 شمسی/ 22 دسامبر 856 میلادی)، اردبیل (2 شهریور 272/ 23 اوت 893) و تبریز (31مرداد 421/ 21 اوت 1042و 27 آبان 1106/ 18 نوامبر 1727) به عنوان قدیمیترین و مرگبارترین زلزلههای شناخته شده ایران با تلفاتی نزدیک یا بیش از صد هزار در هر مورد، اشاره میشود که حافظه تاریخی مهیبی در اذهان ایرانیان و ضرباتی همچون حملات بزرگ بیگانه به خاک کشور بر جای گذاشتهاند. البته در این مورد باید توجه داشت که نگاه کنونی ما نسبت به این پدیده با آنچه در نیم قرن پیش یا در ابتدای قرن وجود داشت، کاملا متفاوت است، زیرا با دموکراتیزه شدن وسایل ارتباط جمعی و گسترش آنها آگاهی نسبت به پهنه بزرگ ایران نیز دایما در سطوح بیشتری به وقوع میپیوست و زلزله از امری که همچون مصیبتی آسمانی، شاید بعد از سالها به گوش مردم یک دیار میرسید، رفتهرفته به حادثهای تبدیل شده است که در لحظه، خبرش را دریافت میکنند و در عین حال که احساس وحشتی دور دارند نوعی همبستگی در دلسوزی برای
قربانیان و در سرنوشت دردناکی که با آنها دارند، را در وجود خویش حس میکنند. از این رو با گسترش شهرنشینی در ایران و افزایش میزان خرابیهای ناشی از زلزله و روشن و آشکارشدن هرچه بیشتر این خسارات، این واژه به مفهومی هراسناک در ادبیات مردمی و حتی در ادبیات تخصصی ما تبدیل شده است و حالتی «آخرالزمانی» یافته است.
قرار گرفتن ایران روی گسلهای بزرگ زلزله در جهان و همچنین گسلهای بیشمار داخلی که از این پهنه یکی از خطرناکترین مناطق جهان را در این زمینه ساخته است، وحشتی دایم و مبهم را در فرهنگ ما نسبت به این پدیده ایجاد میکرده است که تا حد زیادی ناشی از گفتمان تخصصی درباره آن به ویژه از سالهای دهه 1350 و 1360 با گسترش استفاده از رادیو و تلویزیون و قابلیت بازنمایی تصویری خرابیها و قربانیان آن همراه بوده است. هر بار که زمین در گوشهای در این کشور میلرزد و تلفات کم یا زیادی بر جای میگذارد، بحرانی بر روی مدلی که ویکتور ترنر از «درام اجتماعی» ارایه میدهد ظاهر میشود: مساله در مدتی چند ماهه به موضوعی «ملی» و «سراسری» تبدیل میشود که بنا بر مورد میتواند سیاسی نیز بشود. چنانکه زلزله طبس (1978/1356) در دوره پیش از انقلاب و از جنبههایی و به گونهای متفاوت زلزلههای رودبار (1990/1369)، بم (2003/1382) و روستاهای آذربایجان (2012/1391) در دوره پس از انقلاب هرکدام به دلایل و بهانههایی تبدیل شدند برای مناقصه بر سر قابلیتهای مدیریت فاجعه.
با این وصف نباید فراموش کرد که زلزله در فرهنگ ایرانی لااقل در طول نیم قرن اخیر هرچه بیشتر به سازوکاری برای افزایش نوعی احساس همبستگی و تعلق ملی تبدیل شده است که شاید بتوان در آن از این لحاظ با تسامح در زبان، بعدی «مثبت» نیز دید. مصیبتی که ناتوانی در برابر مرگ را به یاد افراد میآورد و سرنوشت مشترکی که میتوانست، سرنوشت خود آنها باشد. انواع بسیار متفاوت پراکنش زلزلهها در سطح کشور و در طول تاریخ، تنوع آنها از لحاظ میزان خرابیها و سخنان کارشناسان در مجموع موقعیتهايي را میساختهاند که هرکس در هر جا و مکانی که زندگی میکرده است خود را در امان ندیده و بتواند با قربانیان همذاتپنداری کند. نگاهی کوتاه به فهرست
تاریخی - جغرافیایی زلزلههای ایران (بنا بر گزارش روزنامه همشهری 24/4/91) گویای این امر است.
پیوند خوردن مفهوم زلزله با باورهای مردمی، با وحشت و با احساس نوعی «گناه» امری تازه در نظام شناختی ایرانیان نیست، هرچند این امر شاید در موقعیت چند دهه اخیر به صورتی ارادی تقویت شده باشد، اما سنتها و مناسک مربوط به فجایع طبیعی در این سرزمین گویای ریشههای عمیقتری از رویکردهای سیاسی نسبت به پدیده را نشان میدهد. آنچه به هر رو هر بار با زلزله به صورتی واقعی برخورد میکنیم درهمآمیخته شدن چندین نوع گفتمان است: گفتمانی تخصصی و هشداردهنده که عموما در قالبهای فناورانه بروز میکند و «پیشبینیها» ی خود را تحققیافته دیده و نسبت به «آیندههای هولناکتر» در صورت عدم توجه به توصیههای فناورانه هشدار میدهد. گفتمانهایی سیاسی که در برخورد با یکدیگر مدیریتهای بحران و از آنجا کل مدیریتهای سیاسی را نشانه میگیرند و به نتایجی کاملا به دور از حوزه بحران طبیعی میرسند. گفتمانهایی مناسکی، هزارهگرا و گاه بسیار «متحجرانه» (در زبان منتقدانش) که به گونهای باقیماندهای از گفتمانهای باستانی در گذشتههای دوردست و بازیافت و مدرنیزه کردن آنها در چارچوبهای مدرن هستند؛ و سرانجام گفتمانهای مردمی که در آنها بیشتر یا تسلیم
و افسوس خوردن بر موقعیتی جبرانناپذیر دیده میشود یا هرچه بیشتر با بالا گرفتن ملیگرایی و درونی شدن مفهوم دولت ملی در ذهنیت افراد و گسترش فعالیتهای مدنی از خلال سازمانهای مردمی و تمایل به تحکیم پیوندهای ملتی در حال زایش درون دردهایش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.