ماجرای هنجاری که ناهنجار شد
پادشاهان ایرانی آرایش میکردند
فاطمه علیاصغر
چشمانش را سرمه کشیده و موهایش را فر زده بود. گونههایش را به سرخاب آغشته و لبانش را بنفش کرده بود. بدنش آراسته به زیورآلات بسیار بود. او پادشاه پادشاهان، پادشاه هخامنشی بود. شاید باورتان نشود اما این توصیف یونانیان است از پادشاه ایران که «هرودوت» در کتاب تاریخش مینویسد.
باور این مساله که مردان ایرانی زمانی در جایی از این سرزمین آرایش میکردند، آن هم آرایشهای غلیظ شاید برای ما که با سبک زندگی امروز به آن دوران نگاه میکنیم، تکاندهنده باشد اما این تنها شوکی نیست که تاریخ به ما وارد میکند. همیشه ما در مواجهه با تاریخ گذشتهمان شوکه شدهایم!
اما از کجا معلوم که هرودوت یونانی راست گفته و همه این توصیفها دروغی بیش نباشد؟ اینجاست که لیلا پاپلی، باستانشناسی که روی این مساله مطالعه کرده به دادمان میرسد. او میگوید که صحه این گزارهها را از روی نگارههای هخامنشیان میشود دریافت کرد. دستکم سرمه چشمها و فر موها تا امروز باقی مانده است.
آرایش مردان اما به دوران هخامنشیان ختم نمیشود، مطالعه روی نقش برجستهها و اشیای به دست آمده از حفاریها نشان میدهد که شاهان ساسانی هم آرایش میکردند. پاپلی میگوید که این شاهان موهای فر شدهشان را در تور میپیچیدند و بالای سر جمع میکردند و گوشواره و گردنبند به خود میآویختند.
اشتباه نکنید، ساسانیان هم نقطه پایان رسم آرایش مردان در ایران نبودند. مردان در دوره قاجار هم، سنگ تمام گذاشته و چنان آرایش میکردند که نگو و نپرس. پاپلی از نقاشیهای بهجا مانده از فتحعلیشاه یاد میکند. پادشاه کمر باریک قاجار که حرمسرایش شهره خاصوعام است. در آن زمان آرایش کاملی میکردند. از نقاشیهای این پادشاه خودشیفته، که را به را میگفت از او بکشند، کاملا پیداست. فتحعلیشاه کفشهای پاشنهدار پوشیده، گونههایش را سرخ کرده و مو و ریشش را پوش داده است.
حالاگیریم که «فتحعلیشاه» استثنا بوده و نقاشان پیازداغش را زیاد کردند. در تصاویر بهجا مانده در جایجای چهلستون گویای آن است که شاه عباس هم همین رسم را به نحو احسن بهجا میآورده و حتی از کرم پودر هم استفاده میکرده است.
این است که وقتی با چشمان امروز به تاریخ دیروز نگاه میکنید، بعید نیست که از تعجب شاخ در آوریم. برای همین است که پاپلی میگوید، در تاریخ ما آرایش برای مردان نه تنها ناهنجار قلمداد نمیشده که هنجار بزرگی هم بوده است و هیچ تناقضی با مردانگی یا قدرت محسوب نمیشده است اما طی چه فرآیندی این رسم تغییر کرده و این هنجار، ناهنجار شده، هنوز مشخص نیست. جالب اینجاست که پاپلی میگوید که این تنها رسم پادشاهان نبوده است. مردم عادی در کوچه و بازار هم آرایش میکردند. کافی است که به عکسهایی که از مردمان دوره قاجار باقی مانده، دقت کرد. آن وقت میبینید که مردان کوچهوبازار هم سرمه میکشیدند. حلقه گم شده اما جای کارشناسیهای بسیار دارد، چطور شد که این رسم از سر مردان افتاد و زنان استوار و ثابت قدم، راهشان را ادامه دادند تا به امروز که ایران سومین مصرفکننده لوازم آرایش در خاورمیانه و هفتمین کشور مصرفکننده لوازم آرایش در دنیاست؟ از طرف دیگر چرا مردان چنین زنانه آرایش را تلقی میکنند و به نوعی آن را جنسیتی کرده و گاهی با استفاده از همین ابزار به تحقیر زنان میپردازند. اللهاعلم!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.