خط لوله صادرات گاز به پاکستان به اجرا رسید
ایستادگی «اسلامآباد» مقابل فشار «واشنگتن»
محمد آزاد: پس از سالها انتظار و کشمکش، نهایتا خط لوله انتقال گاز ایران به پاکستان به مرحله اجرا رسید. مذاکرات برای احداث این خط لوله از سال 1995 آغاز شد، اما تا امروز انجام نگرفت. خط لولهای به نام «صلح»، به این امید که احداث آن، صلح را به منطقهای بحرانی و ناآرام بیاورد؛ منطقهای پرتنش که درگیری و تعصب قومی و مذهبی، دخالت خارجی، بیثباتی و ناامنی و رقابت میان دولتهای آن، چاشنی جنگ و کشتاری دیرپا و هرروزه است. اکنون ایران و پاکستان اراده کردهاند تجارت را وسیله مهار خشونت افسارگسیخته کنند.
از همان ابتدا کسی در اقتصادی بودن این طرح تردید نداشت. پاکستان کشوری است محتاج انرژی. ایران کشوری است سرشار از انرژی. ذخایر گاز ایران، پس از روسیه، دومین ذخیره بزرگ شناخته شده گاز جهان است. کافی است همسایگی و مرزهای مشترک طویل را هم در نظر گرفت تا هر تردیدی در اقتصادی بودن این طرح از میان برود. علاوه بر این، از همان ابتدا غیر از این دو همسایه، قرار بود کشوری سوم نیز در طرح شرکت کند، یعنی هندوستان. حضور هند به عنوان مقصد دوم خط لوله، هم بر جذابیت اقتصادی آن میافزاید و هم اهمیت استراتژیک و سیاسی آن را بالا میبرد. هند، کشوری با اقتصاد و جمعیتی عظیم و در میانه راه توسعه اقتصادی، نیاز مبرم به منابع انرژی پایدار را هر روز بیش از پیش احساس میکند. احداث این خط لوله که آبخورش منابع عظیم گاز ایران است، بیشک برای هند اهمیتی فوقالعاده دارد. اما چه شد که اجرای این طرح زمانی قریب به دو دهه به طول انجامید؟ دو دهه از زمان اعلام رسمی آن میگذرد وگرنه که احداث این خط لوله را مهندسی پاکستانی به نام «ملک آفتاب احمد خان»، در میانه دهه پنجاه میلادی پیشنهاد کرد. او در مقالهاش، که یک کالج نظامی پاکستان منتشر کرد، خط لوله
را «خط لوله پارسی» نامید و احداث آن را چارهای برای بحران انرژی پیش روی کشورش دانست. به درازا کشیدن احداث آن اما داستانی است که تنها از اقتصاد مایه نمیگیرد، بلکه به نگرانیهای دیگر کشورهای طرف قرارداد، از جمله مشکلات سیاسی و امنیتی میان آنها و مهمتر از آن به بازیگردانی کشورهای خارج از منطقه، یعنی قدرتهای بزرگ مرتبط است.
ایران و پاکستان- هند و آمریکا: افغانستان
ایران و پاکستان دو کشوری هستند که مستقیما از اجرای این طرح سود میبرند. ایران در موضع طبیعی خود قرار دارد؛ فروشنده گاز است و در پی مشتری. همین کافی است که مشتاقانه در پی عملی شدن این طرح باشد و از تمام ابزار خود برای به نتیجهرسیدن آن استفاده کند. پاکستان نیز موضعی مشابه ایران دارد. از کمبود انرژی رنج میبرد و منابع کافی در اختیار ندارد. احداث خط لوله تا حد زیادی به برطرف کردن این مشکل کمک میکند. هند موضعی مشابه پاکستان دارد، از این جهت که محتاج انرژی است. اما نگرانیهای امنیتی و سیاسیاش متفاوت است.
ایران و پاکستان گرچه برای اجرایی کردن این طرح انگیزههای کافی دارند اما موانعی هم بر سر راهشان هست. روابط ایران و پاکستان از منظر تاریخی کارنامهای مثبت دارد. در سال 1947 و با اعلام استقلال پاکستان، ایران نخستین کشوری بود که آن را به رسمیت شناخت. روابط نظامی دو کشور به دهه50 میلادی بازمیگردد. دو کشور در دوره «جنگ سرد» نیز به روابط خود ادامه دادند. در تمام این دوران، ایران پاکستان را در مقابل رقیب عمدهاش، هندوستان، حمایت میکرد. در عوض، پاکستان با آغاز جنگ ایران و عراق، حمایتی همهجانبه از ایران به عمل آورد.
اما عامل سومی هست که روابط مثبت دو کشور را دچار تنش کرده و آن موضع دو کشور در قبال تحولات افغانستان است. پاکستان حامی سنتی طالبان در افغانستان است. دولت پاکستان و خصوصا هسته سخت امنیتی آن، یعنی سازمان اطلاعات ارتش، همواره طالبان را به چشم اهرمی قدرتمند برای حفظ نفوذ خود در کشور همسایه، افغانستان مینگرد. جدای از حفظ نفوذ، که تمایل طبیعی هر دولتی است، پاکستان طالبان را به عنوان اهرم فشار بر هند و آمریکا نیز حمایت میکند.
در مقابل، ایران همواره با طالبان سر جنگ داشته. یکی اینکه قدرت گرفتن طالبان در افغانستان به معنی ناامنی و هرجومرج در مرزهای طولانی شرق ایران است. دوم، مساله تسلط عربستان بر طالبان است. عربستان زادگاه سلفیگری و وهابیگری است و پدر معنوی این جریان محسوب میشود و حضور طالبان در افغانستان به معنای حضور غیرمستقیم عربستان است. مساله طالبان از زمان ظهور آن و در دست گرفتن قدرت در افغانستان هسته اصلی تنش میان ایران و پاکستان است و شاید یکی از دلایل به نتیجه نرسیدن مذاکرات خط لوله صلح، این نزاع باشد.
سیاست پاکستان یک نقطه تفارق جدی دیگر نیز با ایران دارد. پاکستان همواره سعی کرده است روابط خود را با ایالاتمتحده آمریکا و اتحادیه اروپا در سطح تعادل نگه دارد. از این رو، مثلا رعایت کردن تحریمهای وضع شده از سوی غرب بر ایران، چالشی برای سیاست کلی پاکستان است. این نقاط کلی اشتراک و افتراق ایران و پاکستان است.
اضافه شدن آمریکا به این معادله، مساله را پیچیدهتر میکند. آمریکا و پاکستان همکاری نظامی و امنیتی گسترده با یکدیگر دارند. یکی به این دلیل که پاکستان دارای فناوری هستهای نظامی است و رویکرد آمریکا به آن همیشه با احتیاط همراه است و نیز آمریکا و پاکستان زمانی بر سر مساله طالبان و تقویت آن با یکدیگر مشارکت و همراهی داشتند. در سالهای گذشته پاکستان قسمتی از برنامه «جنگ علیه تروریسم» آمریکا بوده اما حضور آمریکا در افغانستان و سعی آمریکا برای از میانبردن نفوذ طالبان در کشور چندان به مذاق پاکستان خوش نمیآید. درگیری در این مورد کمکم از حالت شکایت و درگیریهای لفظی پراکنده به رودررویی مستقیم کشیده شد. نقطه اوج آن را میتوان یافتن و کشتن اسامه بن لادن دانست؛ آن هم در همسایگی ارتش پاکستان. قسمت پیچیده ماجرا اینجاست. مساله افغانستان با سیاستهای کلی این کشورها هماهنگ نیست. به بیان دیگر، منافع ایران و آمریکا در افغانستان یکی است؛ از میان بردن طالبان. اما پاکستان امروز دیگر صراحتا و در سطح اخبار از طالبان حمایت میکند. با این توضیحات ایستادن پاکستان در مقابل فشار آمریکا برای توقف اجرای طرح «خط لوله صلح» کمی قابل
درک میشود.
پاکستان با عملی کردن این پروژه چند هدف متفاوت را دنبال میکند. جدای از احتیاج مبرم به انرژی، ایستادن در مقابل آمریکا و فشار بر آمریکا در مساله افغانستان یکی از اهداف این کشور است. به علاوه درگیری جدی سیاسی با آمریکا که اجرای این طرح را برای پاکستان توجیه میکند، در سطح افکار عمومی نیز منفعتهایی بر آن مترتب است. ژست استقلال از آمریکا و جلب افکار عمومی جهان اسلام در این سالها تبدیل به مسابقهای شده است که هر کشوری که توان بالقوه آن را دارد خود را در آن دخیل کرده است. ترکیه از زمان به قدرت رسیدن احزاب اسلامگرا و مصر پس از انقلاب سال 2011 نمونههایی از آن هستند. مروری کوتاه بر رسانههای رسمی پاکستان در این روزها شاهد این مدعاست.
مسایل داخلی هم بیتاثیر نیست. از جمله مسیر عبور خطلوله در پاکستان. هزارکیلومتر از خط لوله صلح در خاک پاکستان قرار دارد و از استان بلوچستان میگذرد. این منطقه بهشدت ناامن است، آمار بیکاری در آن بالا است، فقر در آن بیداد میکند و جولانگاه گروههای تروریستی است. پاکستان امید دارد با عبور خط لوله از بلوچستان، امنیت بر آن حکمفرما شود و با جذب کارگران محلی تاحدی از بیکاری و فقر در آن بکاهد.
نقش هند را هم نمیتوان دستکم گرفت. هند و پاکستان از دیرباز رقبای جدی و سرسخت یکدیگر هستند. جدای از رقابت تسلیحاتی، خصوصا رقابت هستهای، درگیریهای ارضی دو کشور بر سر کشمیر کانون این رقابت است. هند از آغاز در مذاکرات خط لوله صلح حضور داشت و در طرح اولیه مقصد دوم خط لوله بود. هند کشوری است با اقتصاد روبه رشد و نیاز آن به منابع انرژی هر روز عاجلتر میشود. روابط اقتصادی آن با ایران، از جمله در حوزه انرژی مطلوب است اما هند خود را شریک و متحد آمریکا میداند و میخواهد در عین حال که به عنوان قدرتی جهانی و مستقل شناخته میشود، روابطش با آمریکا را دچار تلاطم نکند. هماکنون هند بزرگترین مشتری نفت ایران است (هرچند هفته گذشته اعلام کرد خرید نفت از ایران را متوقف میکند). هند، با اینکه بهشدت مشتاق خرید گاز از ایران است، در این سالها مانع اصلی عملی شدن پروژه بود. از طرفی میخواست از مشارکت بینصیب نماند و از طرف دیگر نمیخواست با عزم ایالات متحده در منزوی کردن ایران خللی ایجاد کند. نهایتا در سال 2008 هند از مذاکرات خط لوله کنار کشید و در مذاکرات سهجانبه مشارکت نکرد و علت آن را نارضایتی از قیمت پیشنهادی ایران و
ملاحظات امنیتی عنوان کرد. در عوض در همان سال 2008 یک قرارداد هستهای با ایالات متحده امضا کرد. ایران در آن زمان سعی کرد با بازی کردن کارت چین، هند را به بازگشت به مذاکرات ترغیب کند. چنین عنوان شد که با کنار رفتن هند، چین جایگزین آن خواهد شد و هم در عملیات اجرای آن کمک خواهد کرد و هم در آن سرمایهگذاری میکند و هم به عنوان مقصد دوم از گاز آن بهرهمند خواهد شد اما رساندن گاز ایران از آن مسیر به چین در همان نگاه اول نیز غیرعملی مینمود و اثری بر تصمیم هند نگذاشت.
اما اجراییشدن پروژه- غیر از مسیر آن که با مسیر پیشنهادی هند تفاوت دارد و منطبق با مسیر پیشنهادی پاکستان است- برای هند ضرری عمده محسوب نمیشود. یکم آنکه با کنارکشیدن از پروژه گامی دیگر در نزدیکی به آمریکا برداشت. دوم آنکه در قرارداد کنونی ذکر شده که طرف ثالث (مثلا هند) در هر زمان که ممکن باشد میتواند به ایران و پاکستان بپیوندد. در حقیقت هند مطمئن است هر وقت اراده کند میتواند بار دیگر مقصد دوم خط لوله باشد.
در نهایت با اجرای این طرح هر کشور منفعتی کسب کرد. ایران نهایتا توانست یک قرارداد گازی عمده را به انجام برساند. پاکستان هم گاز دریافت میکند، هم بر آمریکا فشار میآورد هم مدال استقلال و مخالفت با آمریکا را به سینه میزند. بهعلاوه، پاکستان از محدودیتهای هند استفاده کرد و مسیر پیشنهادی خود را به کرسی نشاند. حالا هند اگر بخواهد بار دیگر به خط لوله بپیوندد هم باید به پاکستان حق ترانزیت بپردازد و هم آنکه همواره سایه پاکستان بر سر گاز دریافتیاش خواهد بود و در صورت بروز تنش میان این دو کشور همیشه درگیر، پاکستان یک برگ برنده مهم در دست دارد. حتی آمریکا نیز به نظر بیبهره نیست. هرچند خط لوله صلح، خط لولهای بزرگ و استراتژیک است اما در قیاس با حجم منابع گازی کشور خیلی هم دندانگیر نیست؛ آمریکا در پروژههای دیگر استراتژیک که قرار بود گاز خود را از ایران تامین کنند با قاطعیت، مخالفت خود را به کرسی نشاند (مثلا پروژه ناباکو که میخواست نفت ایران را به اروپا برساند). با حذف هند از پروژه خط لوله صلح ارزش هژمونیک طرح به میزان قابلتوجهی کاهش یافت. شاید به همین علت تحلیلگران از «نرمش» آمریکا در قبال خط لوله صلح سخن
میگویند. بهعلاوه، نباید از نظر دور داشت که آمریکا میخواهد در آینده نزدیک افغانستان را ترک کند. پاکستان خواهان نفوذ در افغانستان است و در امنیت آن اخلال میکند. باز شاید بتوان گفت اجرایی شدن خط لوله امتیازی است از جانب آمریکا به پاکستان تا این کشور را متقاعد کند دست از حمایت طالبان بردارد و در برقراری امنیت در افغانستان مشارکت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.