|

محمدتقی رهنمایی و علم گردشگری در ایران

ابراهیمبای سلامی . رییس انجمن علمی گردشگری ایران

علم اساسی‌ترین نهاد در زندگی اجتماعی مدرن است و گفتمان علمی با خلق مفاهیم ذهن، زبان و عمل گروه‌های وسیعی از جامعه را متاثر می‌کند. در جوامعی که نظام اجتماعی با آهنگ پژوهش‌های علمی هماهنگ است، دانشمندان به آسانی جای خود را پیدا می‌کنند و ارج و منزلت خویش را با ارایه رویکردهای نظری و عملی در گروه‌های اجتماعی مشاهده می‌کنند. در این جوامع اولویت‌های آموزشی و پژوهشی سمت و سوی خود را بر حسب نقد و نیازهای جامعه پیدا کرده و گفتار و رفتار اساتید و دانشجویان در پاسخگویی به نیازهای نظام اجتماعی در عرصه‌های فرهنگ، سیاست، اقتصاد و اجتماع شکل می‌گیرد و در واقع نوع همبستگی میان علم، جامعه و نظام زندگی موجود است و فرآیند توسعه و پیشرفت این دو به هم وابسته‌اند.
در جوامعی که نابسامانی بر نظام اجتماعی آنها مستولی است و در چالش دوران‌گذار از سنت به مدرنیته قرار گرفته‌اند، طرح گفتمان و تشکیل اجتماع علمی به دشواری ممکن است. جامعه ایرانی پس از تاسیس نظامیه‌ها با دو نظام تولید دانش مواجه شد و مفهوم علم مدرن به ویژه در علوم انسانی از سرآغاز پیدایش خود همواره در محاق ساختار ذهنی سنتی گروه‌های نیرومند با چالش‌های اساسی درگیر بوده است. مشارکت در فرآیند علم مدرن در جوامع سنتی امری پیچیده است و دانشمندان و صاحبنظران در این وادی با سختی‌های مضاعف روبه‌رو شده‌اند. دکتر محمدتقی رهنمایی، استاد برجسته جغرافیای دانشگاه تهران با طرح رویکردهای علمی درباره صنعت گردشگری و دفاع کارشناسانه از این حوزه فکری به عنوان یک رشته دانشگاهی در سال‌های اولیه پس از انقلاب اسلامی و تداوم و پایداری در گسترش این رشته شایسته و درخور تقدیر جامعه علمی ایران است.
اکنون که پدیده گردشگری به عنوان بزرگ‌ترین حرکت در زندگی اجتماعی انسان‌ها نضج گرفته و در هر سال بیش از یک میلیارد انسان به گردش می‌روند و صنعت گردشگری پس از صنایع نفت و خودرو بیش از یک‌تریلیون‌دلار گردش مالی دارد و در جایگاه سومین صنعت بالنده و پویای جهان با کارکردهایی چون درآمدزایی، اشتغال‌آفرینی، فقرزدایی و پایداری معرفی می‌شود و رونق آن از مهم‌ترین رویکردهای توسعه کشور ما به حساب می‌آید، اهمیت مقاومت کارشناسانه دکتر رهنمایی در شورای برنامه‌ریزی ستاد انقلاب فرهنگی در قبال حذف این رشته از نظام دانشگاهی بیشتر هویدا می‌شود. برحسب اطلاعات موجود حداقل در چند سال پس از انقلاب اسلامی دکتر رهنمایی تنها استادی بوده است که در جلسات، مجامع و همایش‌های علمی و آموزشی رشته گردشگری را تعریف و از آن دفاع کرده تا آنجا که خود اظهار داشته‌: «در آن روزها سخن گفتن از گردشگری در کلاس درس به مثابه حرف زدن از یک فعل حرام بود. کمتر کسی جرات می‌کرد مسوولیت تدریس درس جغرافیای جهانگردی را بر عهده بگیرد.» اندیشمندان در فلسفه علم نوین و شیوه‌های درک آن بر دو مفهوم کلیدی تاکید کرده‌اند: 1- گفتمان علمی و 2- اجتماع علمی و تحقق این مفاهیم را محور اساسی پیشرفت علمی و اجتماعی جوامع دانسته‌اند. اگر با رویکردی تقلیل‌گرایانه فعالیت‌های علمی دکتر رهنمایی را در طرح نظریه‌های اساسی علم جغرافیای مدرن و کاربردی کردن آن درخصوص برنامه‌ریزی شهری، دولت و شهرسازی در نظر نگیریم و فقط به خدمات او به علم گردشگری در ایران بپردازیم، می‌توان گفت او با حفظ و توسعه گفتمان علمی رشته گردشگری در ایران و تالیف ده‌ها کتاب و مقاله و راهنمای پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در سطوح عالی و ارایه ده‌ها طرح پژوهشی در سطوح ملی و منطقه‌ای سهم بسزایی در حفظ، طرح و توسعه یک گفتمان توسعه‌ای و کاربردی در جامعه ما دارد و از باسابقه‌ترین اساتید معاصر و فعال در این رشته به شمار می‌رود.
بر محور مشارکت در اجتماع علمی دکتر رهنمایی از اساتید برجسته‌ای است که بهترین ایام عمر خود را با مشارکت در محافل دانشگاهی و حرفه‌ای سپری کرده و با 30سال خدمت در کسوت معلمی نقش موثری در رشته جغرافیا و به ویژه طرح جغرافیای مدرن و کاربردی ایفا کرده است. این استاد محور گسترش رشته گردشگری در کشور غنی و پراستعداد ایران شده است که اکنون این رشته بیش از 15هزار دانشجو در مقاطع مختلف دارد و اکثر قریب به اتفاق اساتید، پژوهشگران و دانشجویان با نام و آثار او آشنا هستند. مشارکت و حضور او در مجامع و همایش‌های ملی و بین‌المللی جغرافیا و گردشگری و قبول مسوولیت در انجمن‌های علمی گردشگری ایران، انجمن جغرافیای ایران، انجمن متخصصان گردشگری، انجمن جغرافیای دانشگاه ماربورگ آلمان و ریاست کمیته جهانگردی (گردشگری) کمیسیون ملی یونسکو، مدیریت گروه جغرافیای دانشگاه تهران و برگزاری ده‌ها همایش ملی و بین‌المللی، مدیریت و سردبیری نشریات علمی و پژوهشی از جمله فصلنامه «گردشگری و توسعه» همه از نشانه‌های لیاقت و شایستگی این دانشمند گرامی و فرزانه است که موجب شده جامعه علمی ایران به بهانه نکوداشت مقام علمی او از مقام علم و نهاد دانش نوین در ایران تجلیل کند چرا که علم با نام بزرگان و پاسداشت مقام و معرفت آنها زنده می‌ماند و جامعه با آن به شکوفایی و رفاه می‌رسد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.