دیپلماسی جويبارها
محمود اشرفی
چکامه «در تکاپوی آب» رویاهای شاعرانه «رابرت فراست» است که در هنگامه پاییز در جستوجوی جویبار رهسپار دشت و بیشهزار میشود. اما همواره یافتن آب ماجرایی رومانتیک نیست. گاهی گامبرداشتن در رد پای آب روزگار خشن و پرآشوبی در پی دارد. امروزه آب به یک عنصر کلیدی در موازنه قوا بین بسیاری از کشورها بدل شده است. «ژئوپلیتیک آب» مفهومی شناخته شده است. این مفهوم بهگونهای پررنگ و بحرانی در خاورمیانه به چشم میآید. جایی که پنجدرصد جمعیت جهان را در خود جای داده و کمتر از یک درصد منابع آب جهان را داراست. هر چند «دیپلماسی آب» در سایه روشن ژئوپلیتیک انرژی حاکم بر خاورمیانه گاهی نادیده انگاشته میشود اما یک واقعیت غیرقابل انکار است. واقعیتی که میتواند عامل رویاروییهای بزرگ منطقهای در سالهای
پیش رو باشد.
داستان کهن بالارود و پایینرود تکرار میشود. ترکیه در فرادست رودخانه «فرات» با اجرای طرح آبرسانی «آناتولی» و بستن سد از جاری شدن این رودخانه در دشتهای سوریه و عراق جلوگیری میکند. ترکیه با زیرپا گذاشتن قرارداد سال 1986 با سوریه در مورد تقسیم آب فرات؛ در سال 1990 برای آبگیری سد آتاتورک جریان آب فرات به سوی فرودست را به کلی قطع کرد و اینبار دیپلماسی آب آن روی خشن خود را با حمایت سوریه از گروههای کرد افراطی مخالف ترکیه نشان داد و سرانجام در فرودست رود عراق و سوریه در برابر فرادست فرات متحد شدند.
اسراییل بر منابع آب اردن و سوریه دستاندازی کرده است. اسراییل برخلاف قرارداد سال 1994 در مورد تقسیم آب رود اردن از واگذاری سهم اردن خودداری کرده و به یکباره آن را نصف کرد. دولت خودگردان فلسطین از حوضه آبی کوهستان ساحل غربی رود اردن سهم ناچیزی دارد. اشغال بلندیهای جولان، سوریه را از حوضه آبی دریاچه«جلیله» محروم ساخته است. در آنسوتر مصر، سودان و اتیوپی بر سر استفاده از رود نیل اختلافات ریشهداری دارند. عربستان سعودی با افزایش بهرهبرداری از سفرههای آب زیرزمینی در استانهای شرقی سبب ناخشنودی قطر و بحرین شده است.
سال 2013 از سوی سازمان ملل بهعنوان «سال بینالمللی برای همکاری در زمینه آب» اعلام شده است. این فرصتی برای حل مسالمتآمیز مناقشات آب در سراسر جهان بهویژه خاورمیانه و شمال آفریقاست.
«رابرت فراست» پیش از آنکه در میانه زمستان سال 1963 آخرین دفتر شعرش را برای همیشه ببندد؛ شبی مهتابی در جنگل بیبرگ صدای زمزمه آب را شنید و فروریختن قطرات همچون مروارید جویبار و شکست نور ماه در آینه آبگیر را نظاره کرد. در زمانه ما اگر تدبیر و مساعی بینالمللی نباشد؛ رسیدن به آب به گونهای دیگر خواهد بود. در فرادست گذر سربازان آب را در پاییندست گلآلود و تیره خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.