نگاهی به ۱۵ سال فعاليت «چاویزمو» در ونزوئلا
از دموکراسی رادیکال تا سوسیالیسم پوپولیستی
عكس: Reuters
حمیدرضا آریانپور: اندک نیست در تاریخ سیاست شمار کسانی که با تجربه محبوبیت، راه متفاوتي رفتهاند. هوگو چاوز را هم در میان رهبرانی میتوان گذاشت که میراثی متناقض بر جای گذاشتهاند. مسیری که او در نزدیک به 15 سال سیاستورزی خود در ونزوئلا پیش گرفت، مدعی «دموکراسی مستقیم» بود اما آنچه اکنون در این کشور آمریکای لاتین در جریان است، بیشتر «سوسیالیسم پوپولیستی» را به ذهن میآورد. در یکونیم دهه گذشته دموکراسی در ونزوئلا که در دهه 80 از نمونههای دموکراسی آمریکای لاتین بود، روزبهروز کمبنیهتر شده و سوسیالیسمی که نوید رفاه میداد، آن به آن بیشتر به پوپولیسم بینتیجه گراییده است. موییسس ناییم، نویسنده ونزوئلایی، در نوشتهای به مناسبت مرگ چاوز مینویسد: «چاوز و هوادارانش ادعا میکنند که در طول تصدی او 15 انتخابات و رفراندوم انجام شده و برنامههای اجتماعی او مشارکت و «دموکراسی مستقیم» و «دموکراسی رادیکال» را ارتقا داده است.» موییسس اما که در اوایل دهه 90 وزیر تجارت و صنعت ونزوئلا بوده، با اشاره به سخنان اسکات مینوارنینگ، از اساتید برجسته آمریکا، این ادعا را رد میکند. اسکات بر این باور است که
دموکراسی نیازمند انتخابات آزاد و عادلانه برای قوای مجریه و مقننه، احترام به حقوق شهروندی، حفاظت از حقوق سیاسی و آزادیهای مدنی و کنترل مدنی ارتش است. اسکات مینویسد: «رژیم چاوز در مورد این نخستین و سومین ویژگیهای تعریفکننده دموکراسی نقص دارد. زمین بازی انتخابات کج است و احترام به حقوق مخالفان به شدت از بین رفته است. ارتش بسیار بیشتر از زمان روی کار آمدن چاوز سیاسی شده و در سیاست درگیر است.» هواداران چپگرای چاوز در دیگر کشورها هم مانند حامیان داخلی میکوشند «دموکراسی رادیکال» و «مستقیم» را برای سالیان سررشتهداری او برجسته کنند. «دموکراسی رادیکال» یا «دموکراسی ریشهای» ایدئولوژیای است که از سوی ارنستو لاکلاو و شانتال موفه در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» جان گرفته است. این کتاب که در سال 1958 منتشر شده استدلال میکند که جنبشهای اجتماعی که برای ایجاد تغییرات سیاسی و اجتماعی تلاش میکنند نیاز به استراتژیای دارند که مفاهیم نولیبرال و نومحافظهکارانه را به چالش بکشد. «دموکراسی مستقیم» هم چنان که از نامش برمیآید شکلی از مردمسالاری است که در آن مردم مستقیما درباره تدبیرهای سیاستی نظر میدهند. سابقه
سرکوب در ونزوئلا اما نشان میدهد که این واژهها هم در راستای برنامههای پوپولیستی دولت به کار رفتهاند. «چاویزمو» - چنان که چاوزیها سیاستهای چاوز را میخوانند- از زمان تثبیت قدرت چاوز در پی اجرای سوسیالیسم به نفع مردم و بهویژه قشر فقیر جامعه ونزوئلا بوده است. اما پوپولیسم سایهای بزرگ بر سر آن دارد. چاویزمو را میتوان در داخل با پوپولیسم و در خارج با ضدامپریالیسم بودن معنا کرد. دستور کار آنچه چاوز «انقلاب بولیواری» نامیده گرچه اقداماتی مانند ملیسازی صنایع کلیدی را برای ونزوئلا همراه داشته اما با عدم تدبیر کافی برای اداره آنها هم همراه بوده است. چاوز صنایع انرژی، فولاد، غذایی و مالی را ملی و اموال شرکتهای بینالمللی را مصادره کرده، ولی به دلیل نداشتن فناوریهای لازم و سرمایهگذاری نامناسب درآمدهای نفتی چیزی دست ونزوئلا را نگرفته است. پال رودریک گرگوری، محقق موسسه هوور دانشگاه استنفورد و استاد اقتصاد دانشگاه هیوستون، دیروز در مقالهای در فوربس نوشت: «چاوز سیاستهای سوسیالیسم اجتماعی، پوپولیسم، ملیسازی و ضدآمریکایی بودن کینهجویانه را با هم آمیخته است. چاوز در سه انتخابات گذشته از رسانهها و سیاستهای
پوپولیستی، یارانهها، فساد و توزیع مستقیم به فقرا برای شکست دادن طبقه متوسط و مخالفان قدرتمند در اقتصاد بهره برده است.» چاوز هر یکشنبه با حضور در تلویزیون به تبلیغ برنامههای خود میپرداخت. اما حالا برنامههای او به گسترش محلههای فقیرنشین کمک کرده است. او هم گرفتار «نفرین نفتی» همهگیر در کشورهای نفتخیز شد. او در سال 2002 با تظاهرات بزرگ مخالفان و گسترش اعتراضات و عدم پشتیبانی ارتش ناچار به کنارهگیری شد اما تغییر نظر ارتش به دلیل عدم رضایت از سیاستهای پیشبینیشده جانشین احتمالی او و بازگشتش به قدرت، کاریزمایی را برای او پدید آورد که در سالهای گذشته در ترکیب با پوپولیسم برای سرکوب سیاسی به کار رفته است. درواقع مشکل دموکراسی در چاویزمو همین است که از صندوقهای رای برای جلب هواداری مردم استفاده میشود و پس از انتخابات همه کسانی که نامی جز چاوز را بر برگهها نوشتهاند نادیده گرفته میشوند. حتی در آخرین انتخابات هم چاوز واقعا رای آورده اما مساله استفاده غیرمشروع او از ابزارهای دولتی برای کنار راندن مخالفان است. بخشی از رفتارهای پوپولیستی او را میتوان در نمایشهای عمومیاش دید. اکونومیست مینویسد: «به
لحاظ جسمی او فناناپذیر مینمود. هوگو چاوز مرد بلندقامتی نبود اما نیرومند بود مانند یکی از تانکهایی که در ارتش فرماندهی میکرد. او دارای انرژی پایانناپذیری بود. پیوسته در داخل و خارج کشور در حال مسافرت بود. هر یکشنبه به برنامه زنده تلویزیونی میآمد که گاه تا 12ساعت به طول میانجامید. اول صبح به وزرایش زنگ میزد تا برایشان نطق کند. 14 سال هرچه در ونزوئلا رخ میداد از دستان او گذشته بود، یا دستکم او دوست داشت چنین فکر کند.» بخشی دیگر از پوپولیسم رفتاری او را میتوان در لودگیهای تلویزیونی، انتقادات بیپروا در سخنان و شوخیهای او در جلسات مشاهده کرد. بخشی دیگر را در شاگردی فیدل کاسترو که هنوز در آمریکای لاتین محبوبیت دارد. اتحاد کاسترو و چاوز در بولیوی، اکوادور و نیکاراگوئه موجهای پوپولیستی دیگری را دامن زد و مورالس، کورآ و اورتگا را محبوب کرد. اما «سوسیالیسم» آغشته به «پوپولیسم» او میوههای شیرینی به بار نیاورده است. در این 15 سال اقتصاد هم مانند دموکراسی آسیب دیده است. در حالی که ونزوئلا در دوره زمامداری چاوز به لطف نفت 147دلاری بیشترین درآمدهای تاریخ این کشور را داشته است حالا ونزوئلا یکی از
بدهکارترین کشورهای دنیاست. ونزوئلا که پنجمین صادرکننده نفت دنیاست اکنون یکی از بالاترین نرخهای تورم را در دنیا دارد و حتی در بخش نفت هم افت توانایی تولید را تجربه میکند. در دوره اجرایی شدن چاویزمو وابستگی به نفت هم بیشتر شده و حالا 95درصد درآمدهای دولت است. گرگوری در فوربس مینویسد مخالفان چاوز بر این عقیدهاند که درآمدهای نفتی هم در راستای سیاستهای پوپولیستی در طرحهایی هزینه شده و میشوند که عامالمنفعه نیستند. رتبه کشور در رقابتی بودن اقتصاد سقوط کرده و جذب سرمایههای خارجی بسیار داشته است. بدترین اتفاق شاید رشد فساد باشد؛ فسادی که مبارزه با آن از وعدههای همیشگی چاوز و همراهانش بود. سوسیالیسم وعده دادهشده چاوز چنان بوده که موییسس در نوشته خود میآورد: «بورژوای بولیواری، نامی که ونزوئلاییها بر الیگارشی جدید شکل گرفته توسط متحدان نزدیک رهبران، خانوادهها و دوستان رژیم گذاشتهاند، از طریق قراردادهای فاسد با دولت ثروت هنگفتی انباشته است.» مدیریت نادرست دولتمردی که کارلوس فوئنتس، نویسنده اهل مکزیک، او را «موسولینی منطقه استوایی» خوانده بود، از سوی دیگر باعث شده که ونزوئلا که کشوری با منابع سرشار
کشاورزی است حالا واردکننده بزرگ موادغذایی باشد. پوپولیسم دولتی یک مساله بسیار مهم دیگر را هم در ونزوئلا پشت گوش انداخته است. کاراکاس حالا یکی از ناامنترین شهرهای دنیاست. در حالی که دولت به تبلیغ شکلگیری جامعه سوسیالیستی پویا میپرداخته، پایتخت این کشور از بغداد و کابل هم به لحاظ جرم و جنایت و آدمربایی خطرناکتر شده است. به رغم وعده برابری این روزها شکافی در جامعه پدید آمده که نرخ جرم را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است. بر اساس گزارشهای سازمان ملل، ونزوئلا تامینکننده اصلی موادمخدر اروپاست. وزارت خزانهداری آمریکا هشت عضو بلندمرتبه این کشور را در قاچاق موادمخدر دخیل میداند. گزارشها میگویند این کشور حالا از سوی سازمانهای بینالمللی پناهگاه جاعلان، پولشویان و قاچاقچیان انسان و اسلحه دانسته میشود. آمار سازمانهای جهانی در مقوله آزادی هم مانند اقتصاد و فساد هشداردهندهاند. «خانه آزادی» رسانههای ونزوئلا را «غیرآزاد» ارزیابی کرده و گزارشگران بدون مرز ونزوئلا را میان بدترین ناقضان آزادی در آمریکای لاتین جای داده است. این روی دیگری از پوپولیسم چاوزی است که در آن از حمایت فناتیکهای پشتیبان یا
ذینفعان اقتصادی برای سرکوب معترضان و مخالفان استفاده میشود. اکونومیست سیاستهای پوپولیستی چاوز را نوعی رابینهود بودن میداند. اکونومیست مینویسد: «او میان میلیونها مردمی محبوب است که گمان میکنند او «امپراتوری» (مثلا ایالات متحده) و «الیگارشی» (مثلا ثروتمندان) را به مبارزه طلبیده است. «مخالفان او که بسیاری از آنها او را دیکتاتوری فاسد میدانستند حالا احساس رهایی میکنند.» البته برای این احساس هنوز زود است. مردم مانند بیشتر موارد مشابه احتمالا «رای همدردی» خود را به معاون او خواهند داد. اما مساله این است که بهشدت غیرکاریزماتیک بودن مادورو و پیامدهای چاویزمو، راه را برای مخالفان هموارتر خواهد کرد؛ مسیری که شاید در انتخابات بعدی به نتیجه برسد. انتخابات برای چاوزیها مدتهاست که مهم است. به قول اکونومیست «چاوز با اکراه از سوی کاسترو ترغیب شده بود که برای رسیدن به قدرت، انتخابات راه بهتری از زور است.» چاوز در نخستین باری که به قدرت رسید هم با شعار پایان دادن به فساد و فقر از انتخابات سود برد و صدایش را به گوش طبقه فرودست رساند و روی کار آمد. پس از پیروزی در انتخابات 2006 با اختلاف کم آرا بود که چاوز
وادار شد «سوسیالیسم قرن بیستویکمی» خود را اجرا کند. اوج پوپولیسم طرفداران او را هم در شعارهای انتخاباتی میتوان دید که میگفتند: «این مرد را خدا برای کمک به فقرا فرستاده است.» اما اینها همه نتایج درخوری نداشته است. به قول موییسس که پیشتر دبیر مجله فارینپالیسی هم بوده، مردم ونزوئلا به چاوز چک سفید سیاسی داده بودند که با بهای نفت چک سفید مالی هم به آن اضافه شد. کمتر رییس دولتی در دنیا این دو را با هم داشته است. «کنترل کامل او در تمام سطوح قدرت تضمین میکرد که او هر کاری بخواهد میتواند بکند و کرد. از تغییر دادن نام کشور تا تغییر دادن پرچم و وضع منطقه ساعتی خاص کشور و بسیار بیشتر از اینها. اما آنچه نکرد بر جای گذاشتن کشوری بهتر از زمان به قدرت رسیدن بود.» «ارزیابی میراث او دشوار خواهد بود. درست مانند میراث همه رهبرانی مانند مائو که جامعه را دو قطبی کردهاند. با این وجود حتی اگر کردارهای چاوز خوراک منازعهای بیپایان هم باشد، زوایایی مسلم از میراث او وجود دارد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.