|

نگاه‌كارشناس

چاوز و مدل اقتصادی نوظهورش

کمال اطهاری / اقتصاددان

در مورد مدل اقتصادی چاوز بحث‌ها و نظرات متفاوتی وجود دارد. برخی از دستاوردهای چاوز در ساماندهی اقتصاد جدید بوده است. او تلاش کرد یک سازماندهی‌ای مثل کمون‌های چین یا شرکت‌های زیستگاهی که در چین اجرا می‌شود را در ونزوئلا دنبال کند که از این جهت مثبت بوده است. او همچنین توانست بسیج کارآفرینی در ونزوئلا اجرا کند که ثبات نسبی اقتصادی در این کشور به وجود آورد اما عیب سیستم‌های پوپولیستی مانند دولت چاوز این است که به فرد وابسته است و نهادسازی قوی‌ای که به نظام اقتصادی دوام بدهد، در این دولت‌ها به وجود نمی‌آید. با این حال نظام اقتصادی‌ای که چاوز بنا نهاد با نظام اقتصادی این روزهای ایران قابل مقایسه نیست چرا که توانست ثبات نسبی‌ای را در اقتصاد به وجود آورد و دچار بحران کشورهای همجوارش مانند آرژانتین یا مکزیک نشد. با این حال تحلیل وضعیت ونزوئلا به دلیل کمبود اطلاعات سخت است. منبع اطلاعات ونزوئلا، رسانه‌های قوی غربی دنیا هستند که اکثرا منتقد چاوز هستند. بسیاری از منتقدان، هرگونه نظام سوسیالیستی را رد می‌کنند و در همان حال سرمایه‌داری را که به‌شدت بحران‌زده است و مجموع خسارات آن در کشورهای غربی از خسارت‌های جنگ جهانی دوم بیشتر است، به دیده مثبت می‌نگرند. در کل تقلیل نظام‌ها به یک نوع نظام سوسیالیست یا یک نوع نظام سرمایه‌داری سهل‌انگاری است. این‌گونه منتقدان هیچ‌گاه حرفی از نظام‌های اقتصادی موفقی مانند برزیل یا کشورهای اسکاندیناوی نظیر سوئد نمی‌زنند. در برزیل نهادهای دموکراتیک- سوسیالیست در حال ارتقا‌ست و این کشور نمونه موفق نظام غیرسرمایه‌داری در آمریکای لاتین است. همچنین همانطور که در نیکاراگوئه دیدیم، طرفداری از جریان راست در این کشور به ثبات اقتصادی نینجامید. ساندنیست‌ها با فشار آمریکا عقب کشیدند و قدرت را بدون تقابل‌های چریکی و سنتی با آمریکا، به راست‌ها سپردند. به همین‌دلیل هم به قدرت بازگشتند و پس از روی کار آمدن آنها وضعیت نیکاراگوئه بهتر شد و نه بدتر. البته ونزوئلا در مقایسه با نیکاراگوئه، جریان مردمی و عمیقی ندارد به همین دلیل علامت سوالی در مقابل تقابل این جریان سوسیالیستی وجود دارد. در کل اما نمی‌توان این را به معنی شکست مطلق چپ‌ها تلقی کرد. در دهه80 آمریکای لاتین به طرف غرب رفت، دهه‌ای که اقتصاددانان بزرگ دنیا آن را «دهه بر باد رفته» برای آن قاره می‌نامند. در انتهای دهه‌80 بدهی‌های کشورهای آمریکای لاتین به دو‌برابر تولید ناخالص داخلی این کشورها رسید و غرب مجبور شد بدهی‌های آنها را ببخشد و فقر در این کشورها به‌شدت افزایش یافت. این شرایط باعث روی کار آمدن جناح چپ و چاوز شد. روی کار آمدن چپ‌ها پاسخی بود به ورشکستگی‌ای که نتیجه اجماع واشنگتنی بود. به قدرت رسیدن چاوز هم نتیجه همین امر بود. این مساله ثابت می‌کند که آینده این کشورها به بازگشت آنها به سوی غرب بستگی ندارد. آینده ونزوئلا و دیگر کشورهای جهان سوم به یک جریان دموکراتیک، توافق عقلانی، رشد و توسعه و نهادسازی‌های لازم برای توسعه در این جوامع وابسته است. آینده این جریان‌ها بسته به توانایی خود این جریان‌ها برای تعیین سرنوشتشان به صورت دموکراتیک است. این یک تقلیل‌گرایی کودکانه است که تصور کنیم، نزدیکی یا دوری از غرب باعث توسعه کشورها می‌شود. ونزوئلا ظرفیت‌های لازم برای دنبال کردن این مدل را دارد، اگرچه از لحاظ جمعیت و اقتصاد، پیشرفته نیست اما الگوهای آمریکای لاتین به‌خصوص برزیل نشان می‌دهد که تکرار این الگوها برای ونزوئلا دور از دسترس نیست. اگر نوسانات افراط و تفریط در ونزوئلا متوقف شود و دولت‌ها و احزاب این کشور یک‌مرتبه از غرب دور یا نزدیک نشوند ونزوئلا ظرفیت بهره‌گیری از این الگو‌ها را دارد. ونزوئلا می‌تواند قدم‌های بعدی را در جهت ارتقای اقتصادی و اجتماعی بردارد. آنچه مشخص است این است که اقتصاد امروز باید به سمت جهانی‌شدن پیش رود و از اقتصاد متکی به نفت که به بیماری هلندی مشهور است دوری کند. در کل کشورهای غیرمتعهد باید برای جهانی شدن و رابطه با کشورهای پیشرفته صنعتی بکوشند و نظام سنجیده‌ای را تعریف کنند. رسیدن به این مدل، به تئوری‌پردازی و نظریه‌ورزی نیاز دارد و برنامه‌ریزی و عمل پیوسته می‌خواهد. از سوی دیگر در هر نظامی جلب اعتماد مردم مهم است. چاوز در دوران حیاتش این اعتماد را به دست آورد اما معلوم نیست احزاب دیگر ونزوئلایی بتوانند نهادهای قبلی را ارتقا دهند و این اعتماد را حفظ کنند. جامعه ونزوئلا پیشرفته نیست و اطلاعاتی را از درون خود به بیرون نمی‌فرستد اما برزیلی‌ها خود تولیدکننده تحلیل و اطلاعات هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.