«علیرضا سمیعآذر» منتقد و کارشناس هنرهای تجسمی در گفتوگو با «شرق»
هنر معاصر درهای خود را باز کرده است
آزاده جعفریان، محمود نورایی
«انقلاب مفهومی»، پنجمین کتاب دکتر «علیرضا سمیعآذر»؛ دومین اثر تالیفی او از مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» که در کنار سه کتاب ترجمه شده دیگرش او را به عنوان نویسندهای تئوریپرداز در عرصه هنر معاصر تثبیت کرده است؛ آثاری که به عنوان کتب مرجع موردتوجه مجامع دانشگاهی قرار گرفته و از این رو است که برخی از آنها به چاپ سیزدهم هم رسیدهاند. کتاب «انقلاب مفهومی» که توسط موسسه فرهنگی پژوهشی چاپ نظر به زیور طبع آراسته شده، در بدو تولدش با استقبال شایان توجهی روبهرو شده است، آنسان که «آیدین آغداشلو» در آیین رونمایی آن در موسسه هنری ماه مهر گفت: «تالیف این کتاب نوعی جبران یک غفلت تاریخی ست، این کتاب ثابت میکند ما جرات داریم درباره هنر جهان اظهار عقیده کنیم، این کتاب نشان میدهد که گذشت آن روزگارانی که ما نمیتوانستیم درباره هنر خودمان هم نظر کارشناسی دهیم، این کتاب یعنی یک چالش نظری تازه پیشروی جامعه هنری دنیا، یعنی اینکه تئوریسین ایرانی به دنیای هنر میگوید: «من یکی تو یکی» سمیعآذر پس از تحصیل در رشته معماری در دانشگاه تهران، در سال 1375 دکترای خود را از دانشگاه مرکزی انگلستان دریافت کرد. وی از سال 1377
تا 1384 ریاست موزه هنرهای معاصر تهران را برعهده داشت و هماکنون بیشتر به تدریس و تالیف در هنر و معماری اشتغال دارد. او صاحب کتب متعددی است از جمله دو کتاب ترجمه «مفاهیم و رویکردها در آخرین جنبشهای هنری قرن بیستم» و «جهانی شدن و هنر جدید» (هر دو از نوشتههای ادوارد لوسی اسمیت) که توسط نشر نظر انتشار یافته است. همچنین تالیف کتاب «اوج و افول مدرنیسم» از مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» که کتاب حاضر مجلد دوم این مجموعه است. علیرضا سمیعآذر در سال 1382 از سوی باشگاه ملی هنرهای آمریکا به دلیل تلاش و کسب دستاوردهای چشمگیر در عرصه هنر، موفق به دریافت نشان طلا شد. وی سپس در سال 1386 نشان شوالیه هنر و ادبیات دولت فرانسه را نیز دریافت کرد. کتاب «انقلاب مفهومی» در 278 صفحه به تحولات عمیق هنر معاصر که در قالب دو جریان تاثیرگذار هنر مفهومی و مینیمالیستی تبلور یافتند، میپردازد. این کتاب که با فولدر صورتیرنگ متفاوتی به بازار نشر آمده، منقش به 190 تصویر ارزشمند از مهمترین آثار هنری دو گرایش مزبور است. چه ضرورتهایی سبب شد به سراغ تالیف در زمینه تاریخ هنر معاصر جهان بروید؟ سالها پنجرهها برای مشاهده تحولات
هنر معاصر جهان بسته بوده است و جامعه هنری از مهمترین دوره مشحون از دگرگونیهای عمیق نظری و عملی در هنر بیاطلاع بودند. تصور میکنم با مطالعه کتاب «انقلاب مفهومی» و نیز جلد پیشین این مجموعه با نام «اوج و افول مدرنیسم» که سه سال پیش چاپ شد و نیز جلد پایانی این سهگانه که در اندیشه تحریر آن هستم، فرصتی تحلیلی برای درک ملموس این تحولات نصیب علاقهمندان شود. من از دریچه این کتاب در پی تعمیق آگاهیهای عمومی نسبت به دگراندیشیهای هنری دنیای معاصر غرب هستم که بدون شک شعاعی بسیار مهم از تحولات فرهنگی جهان غرب است. تا یکدهه پیش گمان بر این بود که زبان میتواند زمینهساز ارتباطات در جهان معاصر باشد اما فلسفه امروز میگوید حلقه وصل انسانهای امروزین، تاریخ است. آیا بنا بر این تئوری به تالیف در زمینه تاریخ هنر معاصر گرایش یافتهاید؟ ملاحظه تاریخ ما را در مسیر آگاهی از تجربیات دیگران قرار میدهد و این امر رشد و تعالی هنر در کشورمان را تسریع میکند و به آن عمق میبخشد. واقعیت این است که ایرانیان در طول تاریخ بدون تعصب از دانش و پیشرفتهای دیگران بهرهها بردند، یکی از دلایل توسعه فرهنگی ایرانیان همین
نگاه بازی است که به سایر فرهنگها دارند. تاریخ میگوید ایرانی حتی از فرهنگهای پایینتر از خویش نیز عناصر مطلوب و مثبت فرهنگی و تجربههای مفید اجتماعیشان را جذب کرده و فرهنگ ملی خود را تکمیل کرده است. این پدیده در دوره معاصر هم قابل تسری است، بنابراین آگاهی از آنچه در هنر معاصر غرب گذشته یک ضرورت بدیهی است تا شاید عناصر ارزشمند آن به کار ما آید، این نگاه یک پیشنهاد از سوی کتاب انقلاب مفهومی است. گو اینکه ممکن است جامعه هنری، رئوس تحولات هنر معاصر را در گزارشها و اخبار پراکنده پیگیری کرده باشد اما این اطلاعات غیرمنسجم به دور از تحلیل و ریشهیابی ساختارشناسانه و نیز فاقد معرفی پسزمینههای شکلگیری آنهاست. در این سالها تنها جنبه بیرونی تحولات هنری غرب در ایران بازتاب یافته و فرصت مطالعه جدی در اینباره بسیار کم فراهم شده است. این کتاب فرصتی را در این زمینه ارایه میکند. این روزها در گالریهای هنری تهران آثاری ارایه میشود که گویا از قالب ظاهری هنر معاصر تقلید میکنند اما در مراکز آموزش عالی حتی گوشهچشمی هم به این مقوله ندارد. در کتاب «انقلاب مفهومی» به مقوله هنر معاصر چه نگاهی شده است؟
حتی خواندن صفحات نخست این کتاب هم ثابت میکند که مقصودم یک گزارشنامه از سیر تحولات هنری نیست؛ بلکه رویکردی کاملا تحلیلی و جستوجویی موشکافانه برای ارایه شناخت بسیط از هنر معاصر است. هنر معاصر، بیش از همه ادوار پیشین، ریشههای فکری و تعقلی دارد. این کتاب، رابطه علت و معلولی پدید آمدن گرایشهای هنری معاصر را توضیح میدهد تا خواننده دریابد که این قالبهای نوین هنری در پیوند با پدیدههای گوناگون اجتماعی و فرهنگی جان گرفتهاند و من تلاش کردم لایههای پنهان مانده را با تحلیلهای واقعگرایانه ارایه کنم. کتاب حتی مروج هنر مفهومی و مینیمالیستی نیست، بلکه از همگان دعوت میکند درباره گرایشهای نوین در هنر با شناخت عمیقتری قضاوت کند و با علم و اطلاع کافی به سراغشان روند. به نظر میرسد، در این کتاب از تشریح مبسوط مبانی فلسفی شکلگیری هنرهای مفهومی و مینیمالیستی پرهیز کردید. فکر میکنم تا حدی که از چنین کتابی انتظار میرود و در حد حوصله خواننده است به بنیانهای فلسفی یک جنبش هنری اشاره کردهام. گمان میکنم که اگر بیش از این میبود، کتاب به جای معرفی تاریخ هنر معاصر به فلسفه هنر تغییر مییافت. برای
نمونه اشاره میکنم به بخش کانسپچوال آرت، آنجا که درباره نقش درک زبانی در فلسفههای معاصر نوشتهام و به آرای «رولان بارت» و «ژاک دریدا» توجه کردم. یا در بخش هنر مینیمالیستی نظریات «موریس مرلوپونتی» که پشتوانه مهمی در شکلگیری تفکر پدیدارشناسی در این هنر است را مطرح نمودم. فکر میکنم، خوانندگان به قدر کفایت از نفوذ فکری این دو جریان تاثیرگذار آگاهی مییابند. جلد صورتیرنگ کتاب سوال بعدی ماست. نوعی صورتی صنعتی - گرافیکی که از دایره رنگهای معاصر به شمار میآید، چرا این رنگ را برای جلد کتاب «انقلاب مفهومی» برگزیدید؟ این نکته درستی است که این رنگ صورتی مثل رنگ آبی جلد نخست این مجموعه در زمره رنگهای پستمدرنیستی است که با شخصیت رنگهای مدرنیستی تفاوت دارد. این صورتی و آن آبی رنگهای خاصی هستند که ایو کلین معرفی کرده است. او سه رنگ به دنیای هنر معرفی کرد، رنگ اول و اصلی او یک آبی بود که روی جلد نخست این مجموعه سهگانه آمد، کتاب اوجوافول مدرنیسم که اتفاقا در آن کتاب درباره خود این هنرمند هم بحث شد. کلین دو رنگ دیگر را هم به عنوان فوق رنگ پیشنهاد کرد، یک صورتی و یک طلایی. دومین جلد این
مجموعه با عنوان «انقلاب مفهومی» به رنگ صورتی است و شاید جلد سوم با رنگ طلایی منتشر شود. ایو کلین با هر یک از این رنگها آثار متعددی خلق کرد که البته هیچیک از آنها به اندازه آبی به شهرت جهانی دست نیافتند. معمولا سبکهای هنری سه تا 12 سال دوران اوج داشته و سپس به حاشیه رفتهاند، موقعیت این دو جریان هنرهای مفهومی و مینیمالیستی چگونه است؟ در کتاب پیشین این مجموعه «اوج و افول مدرنیسم» اشاره کردم که اکسپرسیونیسم انتزاعی چگونه یکدهه پس از شکلگیری با چالشهای نئوآوانگارد مواجه شد و در همان مهد زایش خود مورد نقدهای فزاینده قرار گرفت تا اسباب افولش فراهم شد. این جنبش با همه ظرفیتهایی که با خود داشت و به جهانیترین جریان دنیای مدرن بدل شد، نتوانست بیش از یکدهه در شکل بالنده خود دوام آورد اما تاریخ درباره هنر مفهومی و هنر مینیمالیستی چیز دیگری میگوید، تراوشات فکری ملهم از این دو جریان به صورت دامنهداری همچنان ادامه دارد. حتی امروز هم در سراسر دنیا با آفرینشهای هنری روبهرو میشویم که از بنیانهای فکری این دو جریان الهام گرفتهاند. این دو جریان همچنان زنده و پویا هستند و بسیاری از کنشهای
هنری امروزین ریشه در مفهومگرایی و مینیمالیسم در هنر دارند، هرچند که شاید در شکل ارایهشان تغییر کرده باشد. هنر مفهومی و مینیمالیستی در عصری متولد میشوند که به عصر صنعت شهره است. لطفا درباره این خصوصیتشان توضیح دهید؟ هنر مینیمالیستی زاییده عصر پساصنعتی ست اما هنر مفهومی دستکم در لحظه پیدایش خود چنین خصوصیتی نداشت، هرچند که امروزه میتوانید گونههایی از هنر مفهومی را مثال آورید که با تکنولوژی همساز است. هنر مفهومی تنها ایده را در محوریت هنر قرار میداد و به جلوه ظاهری اثر هنری بیاعتنا بود اما هنر مینیمالیستی از آغاز با محوریت شی خلق شد و همیشه به جنبه صنعتی و فیزیکی شی معطوف بود. در 10 سال نخست هنر مینیمالیستی ناظر بر فناوری متوسط کارگاههای صنعتی معمولی بود اما دو دهه بعد به عنوان نمونه «ریچارد سرا» آثار بسیار عظیمی را از ورقهای فولادی خلق کرد که تنها یک کارخانه در دنیا قادر بود قطعات آن را نورد کند. از این رو است که مینیمالیسم را گاه هنر عصر پساصنعتی ارزیابی میکنند که از روز نخست نگاهی پست - تکنولوژیکال به شی هنری داشت. در روزگار کنونی هنرمندانی نظیر «جف کونز» و« آنیش کاپور»
با تزویج مینیمال آرت و جریانهای دیگری چون پاپ، آثار هنری بزرگ با کیفیت پیچیده فنی خلق کردهاند. در ذات هنر مینیمال، صنعتی شدن هنر و فرآیند تولید صنعتی هنر مستتر است. در کتاب درباره شکلهای امروزین هنر مینیمالیستی توضیح داده شده اما چنین بر میآید که جریان هنر مفهومی تداوم چندانی ندارد. آیا این تعبیر درستی است. اینطور نیست، هر دو این جریانها زنده و تاثیرگذار هستند. شکلهای تحولیافته هنر مفهومی هم این روزها بسیار موردتوجه هنرمندان سراسر دنیاست و بسیاری از اشیایی که در هنر معاصر تولید و شهرت جهانی مییابند و حتی در مارکت هنر به رکوردهای چشمگیر نایل میشوند، ریشه در هنر مفهومی و پسا مفهومی دارند؛ از جمله نمونههای آثار هنرمندان آوانگارد انگلیسی همچون دیمن هرست و راچل وایترد، یا نمونههای شاخصی که در بینال اخیر ونیز پیشنهاد شدند، بنابراین در تجربه هنری معاصر همچنان ریشههای قدرتمند کانسپچوال آرت را در قالب چیدمانهای بزرگ و رسانههای جدید چون ویدیو و عکس میبینیم، اگرچه با شکل رادیکال اولیه هنر مفهومی تفاوتهایی دارد. چون به نمونههای اخیر هنر مفهومی در کتاب اشاره گستردهای
نشده است این سوال را پرسیدیم. شاید همچنان که در مراسم رونمایی گفتید قرار است شکلهای نوین هنر مفهومی که به عرصههای پاپ آرت وارد میشوند را در کتاب بعدیتان معرفی و تحلیل کنید. دقیقا. ورود به شکلهای معاصر هنر مفهومی اغلب ما را به وادی پاپ، نئو پاپ، فمینیسم و جنبشهای متاخر دهه 80 و 90 میلادی میرساند که عمده موضوع من برای کتاب بعدی است. این روزها گالریها میزبان نمایشگاههایی از هنر جدیدند، مثل پرفورمنس و ویدیوآرت که محل مناقشه میان هنرمندان تجسمی، نمایش و سینما شده است. آیا در تحلیل شکلهای نوین هنرهای مفهومی به تعریف مشخصی از این هنرهای جدید رسیدهاید تا مرز آنها با سایر هنرها مشخص شود؟ هنر معاصر درهای خود را به سوی سایر هنرها مثل سینما، موسیقی و نمایش باز کرده است و برخلاف هنر مدرنیستی، مصمم به متمایز کردن خود از این قلمروها نیست. معنای این حرف این است که مرزهای هنرهای تجسمی با هنرهای دیگر برخلاف دوره مدرن، قطعی و روشن نیستند، بنابراین طبیعی است اگر در لحظاتی در تشخیص تمایز بین یک ویدیو آرت با یک فیلم هنری یا یک پرفورمنس با یک قطعه نمایشی اختلافنظری پیش آید، در واقع هنر
مدرن در اندیشه واگرایی بین هنرها بود لیکن هنر معاصر در اندیشه همگرایی بین هنرهاست. خوانندگان کتاب احتمالا از خود خواهند پرسید موقعیت اقتصادی این دو جریان فراگیر چگونه بوده و هست. به هر حال اقتصاد هنر جزیی تعیینکننده در سرنوشت آن است. در دهه 60 و 70 میلادی زمانی که هنر مفهومی و مینیمال در شکل رادیکال اولیه خود بودند، کم و بیش مارکتی نداشتند و اساسا هنرمندان این جریانها که از خاستگاه اندیشگی چپ و مارکسیسم برخوردار بودند، علاقهمندی زیادی برای ورود به مارکت نداشتند و عموما به ماهیت روشنفکرانه کارهایشان خرسند بودند. برخی هنرمندان کانسپچوال از اساس اعتقاد داشتند از شیء درآوردن هنر و تبدیل آن به یک ایده و مفهوم خالص، راهی برای مقابله با کالایی شدن هنر است تا از این طریق دستان بورژوازی از دنیای هنر قطع شود. آنها متمایل به خروج هنر از محافل رسمی مبادلات هنری نظیر گالریها بودند بنابراین به طور خودخواسته از مارکت پرهیز میکردند اما از دهه 80 میلادی به بعد شکل تحولیافته هنر مفهومی و مینیمال ظهور یافت که جلوه تماشایی و جذابی داشت. از این دوره کارهای هنری مفهومی آرامآرام به مارکت هنر راه
یافتند تا جایی که برخی نمونههایشان حتی از آثار پیشگامان مدرنیسم هم گرانتر به فروش رسیدند. به عنوان نمونه رکوردهایی که «دیمن هرست» یا «جف کونز» دست یافتند، در حالی که آثارشان نه نقاشی هستند و نه مجسمه، بلکه شکل نوینی از هنر مفهومی به حساب میآیند. و باز خوانندگان کتاب پس از مطالعه آن احتمالا با این سوال روبهرو میشوند که موقعیت هنر مفهومی و هنر مینیمالیستی در ایران چگونه است؟ برای پاسخ به سوال شما باید این دو جریان را در ایران از هم متمایز کنم. سرنوشت هنر مفهومی و هنر مینیمالیستی در ایران با هم کاملا متفاوت است. در غرب این دو جریان همزمان با هم پدیدار شدند و به موازات هم پیش رفتند اما در ایران هر قدر هنر مفهومی با استقبال روبهرو شد، هنر مینیمالیستی هیچگونه تلاشی را بر نینگیخت؛ حتی نقاشان ما از روح مینیمالیسم همچنان مبرا هستند و چندان تمایلی هم به درک آن نشان نمیدهند. مینیمالیسم در ایران به اشتباه کمینهگرایی، تقلیلگرایی و روند کاستن قلمداد میشود، حال آنکه این موضوعات در ذات مدرنیسم هستند، البته من این روزها معدود هنرمندان جوانی را میبینم که با درک روح مینیمالیسم به
تجربههایی در این وادی دست میزنند اما آنچه عمومیت دارد همان ارزیابی است که عرض کردم، البته این موضوع قابل درک است چون مینیمالیسم متعلق به جوامعی با خصلت صنعتی پیشرفته است؛ مینیمالیسم هنر نیویورک، آلمان و سوییس است و این هنر را به شکل فراگیر در آنجا میتوان یافت. مینیمالیسم را در ژاپن هم گاه میبینم که نوعی آمیختگی فرهنگی با ذات هنر ژاپنی دارد اما در نقطه مقابل، جریان هنر مفهومی در ایران با اقبال شایان توجه هنرمندان روبهرو بود و هست. اگر از تلاشهای پراکنده و منزوی دهههای 50 و 60 شمسی هنرمندان ایرانی در ارایه آثار هنر مفهومی بگذریم، جریان مزبور اندکی بیش از یک دهه در ایران تسری یافته است. اولین نمایشگاه هنر مفهومی که در سال 1380 در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شد با برخورد پرشور هنرمندان و علاقهمندان به هنر مواجه شد، آنسان که موزه بر آن شد تا همهساله چنین رویدادی را برگزار کند اما بعد از دو، سه سال این رویکرد هنری آنقدر رواج یافت که دیگر تقریبا در تمامی نمایشگاههای موزه چندین اثر هنر مفهومی ارایه میشد. این هنر این روزها در میان جامعه هنری ما با استقبال زیادی روبهرو است، چنانکه چند گالری در
تهران تمرکز اصلی خود را به ارایه آثار اینچنینی معطوف کردهاند. ظرفیتهای بالایی که هنر مفهومی در بیان موضوع دارد قادر است آن را به عنوان واکنشی تاثیرگذار در برابر آنچه که در زمانه به وقوع میپیوندد تبدیل کند. جالب اینجاست که مجامع بینالمللی هنری نیز از هنرمندان ایرانی که در این وادی تلاش میکنند استقبال بیشتری میکنند. «انقلاب مفهومی» در روزگاری چاپ شد که محدودیتهای گوناگونی پیش روی ناشران قرار دارد آیا در چاپ این کتاب با مشکلاتی روبهرو شدید؟ بله مشکلاتی که برای من که مدتها در همین وادی مسوولیتهایی داشتهام و به خوبی خط قرمزها و حساسیتهای یک جامعه اسلامی را میدانم هم حیرتآور بود. بخشهایی از کتاب «انقلاب مفهومی» حذف شده است در حالی که من حتی فرصت ارایه توضیح درباره آنها را به بررس کتاب نداشتم. بخشهایی از متن و چند عکس از کتاب باید برای اخذ مجوز حذف میشد، در حالی که باعث حیرت من بود، زیرا هیچیک از این بخشها مغایر با آموزههای دینی و ارزشهای جامعه نبود. ابتدا برای آنکه خوانندگان کتاب از مباحث علمی مطروحه در این بخشها بینصیب نمانند قسمتهای موردنظر را بازنویسی کردم و آن را از
طریق ناشر به ارشاد ارایه دادم اما پاسخ دادند که این قسمتها باید به طور کامل حذف شوند تا اجازه انتشار دهند! در حالی که همچنان حیرت من پابرجاست و نمیدانم چه کسی با چه تفسیری این بخشها را غیرقابل چاپ میداند. چند تصویر مهم از جمله تصویر اثر «چشمه» مارسل دوشان که از مشهورترین آثار سراسر قرن به شمار میرود و الهامبخش بسیاری از هنرمندان معاصر بود در کتاب غایب است. جالب است که بدانید پیشتر همین تصویر در چندین کتاب هنری به چاپ رسیده و حتی یکبار روی جلد هم بوده اما من حتی این شانس را نداشتم که به کسی در بررسی این کتاب توضیح دهم که اثر مزبور نهتنها هیچ چیز غیراخلاقی ندارد، بلکه نوعی شورش در برابر ارزشهای غربی هم قلمداد میشود. امیدوارم در چاپهای بعدی امکان توضیح برایم فراهم شود تا کتاب «انقلاب مفهومی» با شکل تمام و کمالش در اختیار خوانندگان قرار گیرد. کتاب جلد سوم مجموعه «تاریخ هنر معاصر جهان» چه زمانی آماده انتشار خواهد شد؟ «انقلاب مفهومی» سه سال بعد از «اوج و افول مدرنیسم» منتشر شده است و احتمالا بر همین روال باید سهسال بعد جلد سوم این مجموعه آماده انتشار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.