|

پیرامون نمایشگاه «آزاده اخلاقی» در «گالری محسن»

در تاریک روشن تاریخ

صالح تسبیحی

تاریخ‌سازان و تاریخ‌خوانان و تاریخ‌بازان و تمام کسانی که با هر متن و ارجاع هر اندیشه به مبدأ آن در تاریخ یا توجه به برش‌هایی از زمان در دوران گذشته قوه ادراک خود را به کار می‌گیرند، بار‌ها و بارها صحنه‌ها را در ذهن خود بازسازی می‌کنند و چون جنس تخیل از مه و غبار است از بازسازی مشخص بخش‌های پنهان ناتوان می‌مانند. تاریخ‌بازان برای تحلیل زمان خویش یا پیش‌بینی آینده، در کتاب‌ها و تاریخ شفاهی و روایات سینه به سینه و مکتوب کاوش می‌کنند و چون تصویر‌های آنها ذهنی است، نیازی همگانی به تصویر عینی به وجود می‌آید. عکس‌های مستند این نیاز را تا حدودی برآورده می‌کند. اما این تخیل بسیط و دایم درون هر رجوع‌کننده به تاریخ، چندان فرار و نیازمند تمام جوانب و جوابی قاطع است که گاه در ادبیات و هنر سر باز می‌کند و تلاش‌ها برای بازسازی زندگانی تاریخ‌نشینان، برای خود شکل و شاخه‌ای از سینما و موسیقی و ادبیات به وجود آورده. از طرفی سنت تاریخ‌نویسی ایرانی در حد و حدود تذکره‌ها و تعریف‌های متضاد و پراکنده متوقف مانده و تاریخ سرزمین ما چنان با سیاست در آمیخته است که سود و زیان بسیاری از حکومت‌ها و احزاب و اشخاص در دستکاری تاریخ نهفته است. اهل سیاست و تاریخ‌نویسان رسمی تاریخ را به پولی تغییر می‌دهند و هر کس از یک صحنه روایتی شخصی می‌دهد و همه چیز بر سردرگمی بیشتر می‌افزاید. مجموعه «به‌روایت یک شاهد عینی» اما از یک مجموعه عکس فراتر رفته و بر سر این محوسازی‌ها و غیب‌کاری‌ها بارانی از نور و رنگ و حرکت می‌بارد. در مجموعه «به روایت یک شاهد عینی»، خالق اثر با پی جستن ایده‌ای سراسر جسورانه در جهت عکس سنت تاریخ‌نگاری ایرانی حرکت می‌کند. او کوشیده است بر بخش‌هایی تاریک از تاریخ معاصر که از آنها تصویری مستند است برداشتی شخصی و نیمه مستند ارایه دهد. تصاویر او باز آمده از رخداد‌هایی هستند که چون در گذشته اتفاق افتاده‌اند، تنها و همواره توسط راویان ذهنی بازگویی شده‌اند. این وقایع در نقطه نهایی اشتراک همه آدمیان یعنی مرگ، با هم تلاقی کرده‌اند و منجمد شده‌اند. روایت مرگ آدم‌های تاریخ معاصر هرگز نمی‌تواند تمام و کمال عینی شود. اما اگر شاهدی مدعی باشد که خود حضور داشته است، می‌تواند روایت خود را از واقعه بازگو کند. در این نقطه است که «آزاده اخلاقی» جا عوض کرده و به عنوان یک پژوهنده تاریخ، از بازسازی صحنه مرگ تعدادی از آدم‌های تاریخ معاصر ایران روایتی عینی به دست می‌دهد. او کوشیده است با ارجاع به روایت‌های ذهنی حاضران تاریخ و به واسطه سیالیت ذهن آنان مسافر تاریخ شود و به گذشته رود و با جمع‌آوری روایت متعدد از یک واقعه، مثلا مرگ مبهم تختی، خوانشی شخصی ایجاد کند. از این منظر مجموعه «به روایت یک شاهد عینی» تنها یک باز‌سازی محض نیست. هنرمند با حضور شخص خود در اثر به ما یادآوری می‌کند که مدعی نیست این تصویر تمام واقعیت و مستندی کشف شده است. او می‌گوید «من این ماجرا را این‌گونه دیدم.» و این شک بنیادین و گرایش به نسبیت بر وزن روایتگر و زیباشناختی کار می‌افزاید. همه چیز مانند یک فیلم کامل، صحنه‌سازی و گریم و طراحی شده و لباس و آرایش‌ها هم تا حد امکان به لحظه واقعه نزدیک شده‌اند. به خوبی پیداست که هنرمند در راه ارایه نهایی نمایشگاه، با سختی و مداوت دایم و با وسواسی که خاص آثار سینمایی است، تصویر خود را ذره‌ذره ساخته، اشیا و محیط را انتخاب و بازسازی کرده و از هر صحنه تصاویر متعددی انتخاب کرده است. گزینش تصویر نهایی به درستی و دقت، نه همچون نقاشی‌های «کاراواجو» یخ‌زده و ایستا، بلکه متحرک و گاه همراه با حرکت‌های محوشده بدن و حالت‌های انسان‌ها همراه شده و این انتخاب تصویر را تا مرز مستند خالص پیش می‌برد. اما او با هوشمندی از حضور خود در تصاویر، مُهری ساخته و یادآوری می‌کند تاریخ، جریان پیش‌رونده بازگشت ناپذیری است که نمی‌توان آن را نعل‌به‌نعل باز‌سازی کرد. البته عکاسی از فضای بازسازی شده در سال‌های اخیر به عنوان شاخه‌ای از هنر معاصر ایران، رو به رشد نهاده و در این میان می‌توان به نمونه‌های موفقی همچون آثار «گوهر دشتی»، «علیرضا فانی» اشاره کرد. اما نکته‌ای که آثار «آزاده اخلاقی» را از دیگران متمایز می‌سازد جسارت او در فرورفتن بی‌پروا در آتشگاه تاریخ معاصر و قتل‌ها و ترور‌ها و مرگ‌های مجهول است؛ ماجراهایی که پشت پرده آنها هزاران زد‌و‌بند پنهان و مشکوک وجود دارد. او ترجیح داده رک و راست حرف بزند و از کنایه و تشبیه بپرهیزد؛ رفتاری که در فرهنگ ایرانی اغلب کمیاب و نایافته است. نمایشگاه «به روایت یک شاهد عینی» اگر اتفاقی نیفتد، می‌تواند بهترین یا یکی از بهترین پروژه‌های عکاسی 10ساله اخیر ایران باشد زیرا عبور از سختی‌ها و به کار گرفتن ظرافت در همه چیز و به سر انجام رساندن یک پروژه بزرگ در هنر معاصر ایران معادل‌های زیادی ندارد. اشیا و لباس‌ها، پتوی سبز تختی و کیف سهراب شهید ثالث و شال گردن فروغ فرخزاد، پای عریان مانده صمد بهرنگی و آواز ملک‌المتکلمین و مرگ غربت‌زده مصدق، خون‌های کف دانشگاه در 16 آذر 32 و شمعدانی‌های خانه میرزاده عشقی، سنگ‌فرش‌های زیر تابوت کلنل محمدتقی‌خان پسیان و زنجیر‌های سرد و چاه ویل در باغشاه و هزار شئی دیگر از میان ابر و مه تاریخ‌نویسی معاصر به آفتابی می‌رسند که هر چند خود واقعیت نیست اما روایتی روشن و تابنده از درون تاریخ ماست. از این پس، برای بیننده‌های نمایشگاه و مخاطبان پروژه «به روایت یک شاهد عینی» یک همراهی همیشگی با مشاهده‌گر سختکوش تاریخ و راوی هنرمند آن وجود دارد که به‌واسطه آن هر‌بار که به موضوع تختی و مرگ او، به توپ بسته شدن مجلس، قتل یا مرگ صمد بهرنگی و علی شریعتی و مهدی باکری یا سهراب شهید ثالث بر می‌خوریم، علاوه بر همه چیز و بی‌قضاوت و دستکاری‌های معمول، تصویر زنده و جان‌دار و بی‌نظیر تازه و رنگارنگی که شاهد عینی برای ما روایت کرده است در نظرمان باز ساخته می‌شود و ما را در بازخوانی تاریخ توانا‌تر می‌سازد.
* نمایشگاه «به روایت یک شاهد عینی.» آزاده اخلاقی. اسفند 1391. گالری محسن

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.