|

مجسمه: حراج‌های بین‌المللی

ناصر فکوهی

این فرآیند در بسیاری موارد (همچون موارد مشابهی در سینما و نقاشی) از خلال نوعی «بیگانه‌گرایی» (exoticism) نسبت به موقعیت ایران در سال‌های دهه 1360 و از سال‌های نیمه دهه 1380 تا امروز مشاهده می‌شد که خود را عمدتا از خلال جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های بین‌المللی و ایجاد امواج تولید انبوه آثار هنری مدرن با مضامینی اغلب به شدت یکدست، بی‌مایه و تکراری (تضاد سنت و مدرنیته یا ترکیب‌ها و تالیف‌های عجیب آنها) و پر شدن فضا‌های عمومی درونی و برونی نظیر تالار‌ها، مراکز اداری بزرگ و پارک‌ها از یک طرف و باز شدن پای آثار هنری به حراج‌های بین‌المللی از سوی دیگر مشاهده می‌شد. در نهایت نیز، بازار چنان ابعادی یافت که توانست حتی ایدئولوژی را به ابزاری در دست خود تبدیل کند، چنانکه میدان‌ها و فضاهای عمومی شهرها، جایگاهی شدند برای مقابله آنها که از هنرهای «ارزشی» در برابر هنرهای غرب‌زده دفاع می‌کردند. در حالی که هیچ‌یک از دو طرف استدلال محکمی در دست نداشت و نمی‌توانست منشاء مدرن اصل «تجسم» فیگوراتیو را به زیر سوال ببرد. به این ترتیب بود که بسیاری از میادین از مجسمه‌هایی در قالب‌هایی عجیب و غریب از میوه‌های عظیم تا کلمات حجم‌یافته و اشیای غول‌آسا و حتی مجسمه‌های بازنمایی از صحنه‌های گوناگون تاریخ معاصر آکنده شدند ولی در کنار این سیستم، صدها گالری نقاشی و مجسمه‌سازی در سطح شهرها، فضایی جدید برای عرضه آثار غیرفیگوراتیو و اشکال تجسمی جدیدی به وجود آوردند که پیش از این امکان حضور اجتماعی برای آنها وجود نداشت. در این موارد آخر، مسایل شهری و مالی بسیاری دخیل بودند که بحث را از حوزه مجسمه‌سازی بیرون می‌برد: ساخت مجسمه‌های شهری با هزینه‌های سنگین از دوران شهرداری کرباسچی با پدیده‌ای به نام «زیبا‌سازی شهرها» پیوند خورد (به ویژه در دوران پس از جنگ ما مساله «بازسازی» و از میان بردن آثار خرابی‌های جنگ امری ضروری بود) به همین دلیل نیز اشکال جدیدی از هنر وارداتی در قالب آنچه به ظاهر «مجسمه» یا «تزیینات» شهری بود، شهرها را اینجا و آنجا پر کرده و در واقع آکنده کردند، همچون نخل‌ها و خروس‌ها و شترهای الکترونیک چراغانی شده، پروژکتورهای نورانی، رنگ‌ها و تزیینات بیلبورد‌ها که اینجا و آنجای شهر به چشم می‌خورد. این امر البته به آن معنا نبود و نیست که زیبا‌سازی انجام نشد، اما بدون شک این زیبا‌سازی بر اساس دغدغه‌هایی که باید نام بومی به آنها داد انجام نمی‌شدند و بیشتر تقلیدی از شهری جهانی بودند که تاکنون هنوز جایی برای بروز خود جز پاساژ‌های تجاری، استخرها و سالن‌ها و رستوران‌ها و باشگاه «لوکس» و... که چون قارچ از زمین سبز می‌شوند و تلاش می‌کنند درون خود جایی را برای نوکیسه‌گان جدید شهری حاصلی نداشتند به جز آنکه بخش بزرگی از «هنر مدرن» مجسمه‌سازانی که اتفاقا خود را جزو پیشروترین هنرمندان در سطح جهانی می‌دانند در حقیقت صرف فروش به نوکیسه‌گانی می‌شد که هدف اصلی‌شان از این کار آنجا که خودنمایی و اسنوبیسم و پیروی از مد نبود، بحث درباره ابعاد مالی و مخرب این قضیه را به فرصت دیگری وامی‌گذاریم اما نمی‌توان در کنار این ابعاد منفی ابعاد مثبتی را که مدرنیته به همراه خود وارد حوزه عمومی و خصوصی ایران کرده و می‌کند نادیده گرفت. شکل گرفتن نوعی زیبا‌شناسی تجسمی و مورد پذیرش در همه سطوح از مسوولان تا مردم عادی، ورود مجسمه‌ها، همچون سایر اشیای هنری در زندگی شهری برای مثال در نگارخانه‌ها که تعداد آنها از چند مورد معدود در دهه درست پیش از انقلاب به صدها مورد در سال‌های اخیر رسیده و شامل همه هنرها از جمله مجسمه‌سازی می‌شوند. حتی گسترش ساخت‌های جدیدی چون «تندیس» به مثابه جایزه که خود خبر از ورود ذهنیتی جدید در تجسم و باور به فضا در برابر دیدگاه‌های سابق می‌داد، این ابعاد مثبت و قابلیت‌های جدید را برای توسعه مجسمه‌سازی نشان می‌دهند. زایش نسل جدیدی از مجسمه‌سازان که از سال‌های درست پیش از انقلاب کار خود را آغاز کرده بودند و پس از دهه 60 با جدیت تلاش کردند مجسمه‌سازی و استفاده از حجم را ابتدا برای یادمان آثار ارزشی و خاطره شخصیت‌های مورد پذیرش، در نزد مقامات تصمیم‌گیرنده دولتی، مشروعیت بدهند، کار خود را دنبال کردند همچون ویکتور دارش (1319/1939)، بهروز دارش
(1321 / 1942) ایرج محمدی (1324/1945)، محمدعلی مددی (1321/1942) سعید شهلاپور (1323/1944) سیمین اکرامی (1327/1948) و شاگردان آنها که نسل آخر مجسمه‌سازان ایران را تشکیل می‌دهند و اندیشه‌های تازه‌ای را در چند دهه اخیر شکل داد که هنر ایرانی را هرچه بیشتر به جریان عمومی هنر جهانی اتصال دادند، موضوعی که جدا از هنر دیاسپورایی ایرانیان مهاجر است که درباره آن به صورتی جداگانه سخن خواهیم گفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.