وبر، گونه ایدهآل و نظریه اجتماعی
دست یاری به سمت آقا مكس
جای بسی خرسندی است که کتاب «وبر، گونه ایدهآل و نظریه اجتماعی» نوشته خانم سوزان هکمن به همت مترجمان جوان (علی پیمان و مهدی رحمانی) و نشر رخداد نو روانه بازار کتاب شده است تا به دست علاقهمندان حوزه فلسفه علوم اجتماعی و مسایل روششناسانه برسد. نویسنده فمینیست اثر، استاد علوم سیاسی در دانشگاه تگزاس آرلینگتن است و آثار دیگری نظیر هرمنوتیک و جامعهشناسی شناخت، آینده تفاوتها: حقیقت و روش در نظریه فمینیستی و ماده دانش: گفتمانهای فمینیستی را نیز به نگارش درآورده است اما این نخستین کتابی است که از وی به فارسیزبانان معرفی میشود. نویسنده اثر در پی امکانی برای پاسخ به بحرانهای کنونی فلسفه علوم اجتماعی است و معتقد است آرای ماکس وبر (1920-1864) میتواند چنین نقشی را ایفا کند. به همین جهت کانون توجه اثر معطوف به دستاوردهای تئوریک وبر و نسبت آن با مناقشات کنونی فلسفه علوم اجتماعی است چرا که نوشتههای وبر، نخستین تلاش جدی برای سامان دادن به مسایل پیچیده مورد نیاز برای تعریف یک روششناسی در علوم اجتماعی است که پختهتر از پوزیتیویسمِ خام و اولیه باشد. 1- شاید همه چیز با ناخرسندی از پوزیتیویسم آغاز شد
وقتی از بحران در فلسفه علوم اجتماعی بحث میشود همه چیز به سرنوشت پوزیتیویسم بازمیگردد که نخستینبار آرمان علمی شدن را برای مطالعات اجتماعی طرح کرد. از آنجا که «علوم اجتماعی در سایه دستاوردهای پیروزمندانه علوم طبیعی متولد شدهاند» طبیعی بود که در آغاز خواهان علمی شدن به آن مفهوم و تقلید از روشهای علوم طبیعی باشند. این گرایش غالب در ابتدای امر همان چیزی است که پوزیتیویسم خوانده میشود. انگار تنها نیاز علوم اجتماعی این بود که نیوتن خود را به دنیا بیاورد.تشت ناکامی پوزیتیویسم مدتهاست که از بام افتاده است. تا حدی که به گفته گیدنز «کسانی که هنوز نیوتن خود را انتظار میکشند نهتنها منتظر قطاری هستند که از راه نخواهد رسید بلکه حتی ایستگاه را هم اشتباه آمدهاند.» و این در حالی است که اگرچه فلاسفه علوم اجتماعی از مبانی پوزیتیویستی رشته خود دست شستهاند اما هنوز موفق نشدهاند در مورد یک جایگزین کارآمد به اجماع برسند به همین جهت علوم اجتماعی به لحاظ فلسفی در سردرگمی و بحران به سر میبرند. 2- پاسخ به بحران امروزه پوزیتیویسم از جبهههای زیادی مورد هجوم واقع شده و هر مکتبی جنبهای از این دریافت را
مورد نقد قرار میدهد اما هکمن اصلیترین کاستی یا پاشنه آشیل پوزیتیویسم را در طرد دو مقوله عمدهای میبیند که تحلیل اجتماعی - علمی رضایتبخش مستلزم توجه به آن است. از نگاه او تلقی پوزیتیویستی از علم زیر سوال رفته چون این تلقی، فعالیت علمی را به نحو تنگنظرانهای به بررسی نحوه وقوع رویدادها در جهان قابل مشاهده محدود میکند. در این تلقی محدود جایی برای کاوش در معانی ذهنی کنشگران اجتماعی و کاوش در شکلهای ساختاری یا نهادی زندگی لحاظ نمیشود. به اعتقاد او خروج از این وضع مستلزم ایجاد یک ترکیب پساپوزیتیویستی است که بتواند میان تحلیل معنای ذهنی کنشگران و ارزیابی دانشمندان علوم اجتماعی از ساختارهای نهادی پیوندی برقرار کند. هکمن در بررسی مباحث معاصر فلسفه علوم اجتماعی به این نتیجه میرسد: مکاتب نقد ذهنی (پدیدارشناسی آلفرد شوتس و تحلیل زبان روزمره پیتر وینچ) از تحلیل معنای ذهنی کنشگران فراتر نمیروند و مکاتب نقد عینی (ساختارگرایی لویی آلتوسر و یورگن هابرماس) نیز در روند عینی کردن علوم اجتماعی معانی ذهنی را از قلم میاندازند و این در حالی است که به اعتقاد هکمن تلاش ماکس وبر برای ارایه تعریفی از مفهوم «عینیت» که با
پرهیز از افتادن در دام بیتوجهی به معنای پوزیتیویسم و نسبیگرایی سوبژکتیویسم همراه بود، میتواند راهگشای این معضلات معاصر باشد. البته مشخص است که این ترکیب وبری محصول نزاع روشهای زمانه خود اوست که طرفین آن را جریانهای فکری آن زمان یعنی سوژهگرایان و پوزیتیویستها نمایندگی میکردند. این دریافت در قالب واژگانی ریخته شده که محصول آن جدال است. به همین جهت ترکیب وبری بهرغم موفقیتآمیز بودنش نمیتواند به سادگی به درون بافت نظریه اجتماعی معاصر پرتاب شود اما به باور هکمن جستوجو برای دریافت یک ترکیب امروزی میتواند ترکیب وبر را به عنوان نقطه عزیمت خود انتخاب کرده و با الهام از او این تلاش را پیش ببرد. هکمن معتقد است محور مناقشات کنونی درباره مفهوم عینیت به تلاش برای یافتن دریافتی پساپوزیتیویستی از جایگاه منطقی فعالیت علمی - اجتماعی گره خورده و تعریف جایگاه منطقی فعالیت علمی - اجتماعی مستلزم حل معضلاتی نظیر تعیین نسبت مفاهیم دانش علوم اجتماعی با معانی ذهنی کنشگر اجتماعی، رابطه میان علوم اجتماعی - علمی رقیب و جایگاه تحلیل دانشمندان علوم اجتماعی فرهنگهای دیگر است. او امیدوار است که با موشکافی فلسفی دیدگاههای
وبر و بازخوانی مفهوم گونه ایدهآل بتواند رهیافتی پساپوزیتیویستی در علوم اجتماعی فراهم کند که ابزارهای ترکیبکننده تحلیل تفسیری کنش اجتماعی را به تحلیل ساختاری صور اجتماعی مجهز سازد. ما قضاوت در مورد میزان موفقیت این تلاش را به خوانندگان محترم این اثر میسپاریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.