|

یادداشتی بر کتاب «سیاست خیابانی» نوشته آصفِ بیات

راز سياست بقا

هانا آرنتِ فیلسوف در کتاب «وضع بشر» سیاست را والاترین عملی می‌داند که نوع بشر به دور از کار و تقلا به آن شکل می‌دهند. اما در کتاب «سیاست خیابانی» آصف بیات از این سیاست فیلسوفانه و اشرافی خبری نیست بلکه سخن از جنس دیگری از سیاست است. سیاستی برای بقا، سیاستی که تهیدستان شهری از سر ضرورت و برای تامین مایحتاج اولیه خود نظیر بهبود وضع مسکن، معیشت و درآمد درگیرش می‌شوند. آصف بیات محقق و استاد جامعه‌شناسی دانشگاه لایدن هلند، خود این تجربه را زیسته است. بیات در روستایی کوچکی به دنیا آمده و در دوران نوجوانی به تهران مهاجرت کرده است. بخشی از زندگی شخصی وی که همراه با همین «تهیدستان مهاجر» سپری شده، مهم‌ترین منبع بینش‌ها و مفروضات وی است. علاوه بر این، تسلط وی بر پیشینه‌ این سبک پژوهش و آشنایی‌اش با سایر مطالعات جامعه‌شناختی تهیدستان در دیگر کشورهای جهان سوم بر غنای این اثر افزوده است. باید دانست که پدیده «تهیدستان مهاجر» یک پدیده مدرن است و در درجه نخست به یک هویت فرهنگی و اجتماعی - و نه مفهومی اقتصادی- اشاره دارد. این گروه اجتماعی که اساسا با درآمد ناچیز، مهارت پایین و شرایط اجتماعی ناامن‌شان شناسایی می‌شوند در ایران در نتیجه مدرنیزاسیونِ پهلوی که به افزایش مهاجرت به شهر انجامید، پدید آمده‌اند. این کتاب کوششی است برای تبیین سیاست عامه مردم، افراد و خانواده‌های فاقد قدرت نهادی و آدم‌های غیررسمی که به واسطه عدم تعلق به طبقه یا قشر معینی، سرنوشت، مبارزات و تلاش روزمره‌شان برای بقا، از دید جامعه‌شناسی و علوم سیاسی جدید پنهان مانده است. نویسنده این اثر مبارزه تهیدستان برای بقا و بهبود معیشت را از منظر «پیش‌روی آرام مردم عادی» -یعنی همان تقلا و کوشش روزمره و غالبا خاموش- تحلیل می‌کند و می‌کوشد نظریه‌ای درباره سیاست غیررسمی در گستره جهان سوم بنا کند. ارزش این اثر هنگامی روشن می‌شود که بدانیم نگارش تاریخ تهیدستان چنان‌که کریستوفر هیل گفته است به هیچ‌وجه کار ساده‌ای نیست. «برای تاریخ نگاران همواره به دلیل نوع شواهد باقی مانده، بازجستن مواضع طبقه حاکم در هر جامعه‌ای آسان‌تر می‌نماید. دیدگاه‌های فرودستان را باید با زحمت و جزء به جزء بازسازی کرد. ولی اگر قرار است گذشته را بفهمیم باید بکوشیم که بازسازی‌اش کنیم.» نویسنده بر آن است نشان دهد انقلاب ایران و حوادث متعاقب آن، بسیار عمیق‌تر و پیچیده‌تر از تصویرسازی‌های ساده‌انگارانه است که تحت سیطره گفتارهای فراگیر شکل گرفته‌اند: «یک گفتار فراگیر، گونه‌گونی درک مردم از تغییر را نادیده می‌گیرد، تنوع موجود را می‌پوشاند، مناقشه‌ها را کوچک می‌شمرد و در عوض بر یک زبان باشکوه و یگانه تاکید می‌کند. سرکوب تنوع از سوی گفتار غالبِ رهبری، معمولا علیه صدای مردم معمولی و فاقد قدرت، تهیدستان و اقلیت‌ها و زنان و دیگر عناصر جزیی‌تر جامعه عمل کرده است. بر این اساس هدف من در اینجا این است که یکی از این صداهای سرکوب شده یعنی گروه‌های فاقد امتیاز شهری را پوشش دهم و کنش آن را آشکار سازم» (ص 18) تلاش برای به سخن درآوردن «صداهای سرکوب شده» نویسنده را به سرزمین‌های ناشناخته‌ای رهنمون می‌کند. او با حفاری در سطوح زیرین انقلاب به تردیدهایی جدی در باب پیش‌فرض‌های ما در این زمینه می‌رسد و حقیقت‌های مقبول زمان ما را به پرسش می‌کشد. بنابر دستاوردهای این پژوهش، به‌رغم ادعاهای زیاد مبنی بر مشارکت فعال گروه‌های فاقد امتیاز در انقلاب، تهیدستان شهری به هیچ‌وجه به معنای مرسوم انقلابی نبودند. این گروه‌های فاقد امتیاز تقریبا تا روزهای پایانی انقلاب در حاشیه مبارزه انقلابی باقی ماندند و در فرآیندی موازی با آن برای ایجاد تغییر زندگی شخصی خود تلاش می‌کردند (ص76). از سوی دیگر، روابط بین تهیدستان و جنبش‌ها و دولت اسلامی نیز بسیار پیچیده‌تر از آنی است که گفته می‌شود: « اکثریت تهی‌دستان نسبت به هرگونه شکل «خاصی» از ایدئولوژی یا سیاست چه دولتی (مانند دولت اسلامی) و چه وابسته به اپوزیسیون (مانند چپ‌گراها) بی‌علاقه‌اند (ص 282). واقعیت آن است که گروه‌های فاقد امتیاز نمی‌توانند ایدئولوژیک باشند. تجربه سیاست تهیدستان در ایران بنا به یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تصور مارکس از جنس سیاست اقشار محروم، تصوری ایده‌آلیستی است. بنیان‌های هگلی و فلسفی، او را قانع کرده بود که محرومان به درپی درانداختن طرح نو می‌روند و در نهایت «جهانی را به دست می‌آورند.» سایر مارکسیست‌ها نظیر لوکاچ نیز معتقد بودند طبقات محروم به دلیل همین محرومیت، به لحاظ معرفتی از جایگاه ممتازی برخوردارند. اما واقعیت چیز دیگری است. در مقابل، داستان‌های این کتاب گواهی بر این دیدگاه فوکویی است که «قدرت از قعر جامعه می‌جوشد» و نویسنده این دیدگاه را برای آزاد کردن ما از قید «افسانه بی‌قدرت بودن مردم معمولی» به کار می‌گیرد. و در آخر؛ کتاب به ما می‌آموزد رژیم‌های غیردموکراتیک و ناکارآمد که از نظر ساختاری فاقد هرگونه جایگاه نهادی برای بیان نارضایتی و مشارکت فعال اقشار حاشیه‌ای‌اند بستر پررونقی برای شکل‌گیری سیاست‌های خیابانی است. در مقابل برنامه‌ریزی دموکراتیک با مشارکت موثر همه کسانی که از آن تاثیر می‌پذیرند -به خصوص تهیدستان‌- می‌تواند راهگشای موثری برای مشکلات باشد. نباید از یاد برد که قدرتمندان وظیفه صریح برای کمک به افرادی دارند که در زندگی اجتماعی از بخت کمی برخوردارند. آمال‌های گروه‌‌های حاشیه‌ای نباید به سادگی نادیده گرفته شود. تهیدستان نیز باید به عنوان «شهروند» به رسمیت شناخته شوند و البته همان‌طور که آندرا باومسترِ فمینیست می‌گوید: « شهروندی صرفا به معنای اعطای حقوق نیست، بلکه الزام به تضمین این امر است که همه افراد باید در جایگاهی قرار گیرند که نقش خود را به‌عنوان شهروند به گونه‌ای موثر اجرا کنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.