مراسم پایانی جایزه داستان «بیهقی» برگزار شد
و مرد خود مرده بود
پوریا سوری
عصر سهشنبه هشتم اسفندماه بود و من تمام طول راه تا رسیدن به محل برگزاری اختتامیه نخستین جشنواره داستان «بیهقی» داشتم سعی میکردم جملات داستان «بر دار کردن حسنک» را به یاد بیاورم. محمدعلی سپانلو و جواد مجابی درون ماشین گرم گفتوگو بودند و من که بیرون دیالوگشان ایستاده بودم میتوانستم جملاتی از داستان را در ذهنم مرور کنم:
«... و حسنک را به پایدار آوردند، نَعُوذُ بالله من قضاء السوء. و پیکان را ایستادانیده بودند که: «از بغداد آمدهاند.» قرآنخوانان قرآن میخواندند. حسنک را فرمودند که: «جامه بیرون کش!» وی دست اندر زیر کرد و ازاربند استوار کرد و پایچههای ازار را ببست و جُبه و پیراهن بکشید و دور انداخت با دستار و برهنه با ازار بایستاد و دستها در هم زده، تنی چون سیم سفید و رویی چون صدهزار نگار. و همه خلق به درد میگریستند. خُودی، رویپوش آهنی، آوردند، عمدا تنگ، چنانکه روی و سرش را نپوشیدی. و آواز دادند که «سر و رویش را بپوشید تا از سنگ تباه نشود، که سرش را به بغداد خواهیم فرستاد نزدیک خلیفه.» و حسنک را همچنان میداشتند. و او لب میجنبانید و چیزی میخواند تا خُودی فراختر آوردند.»
از ترافیک میدان «گلها» که گذشتیم و به ابتدای اتوبان کردستان رسیدیم، شلوغی جمعیت مقابل تالار «ایوان شمس» کاملا به چشم میآمد. مقابل ورودی که ایستادیم، محمدعلی سپانلو، جواد مجابی و آسیه جوادی از ماشین پیاده شدند و به همراه کسانی که به استقبالشان آمده بودند وارد لابی تالار شدند. تا ماشین را پارک کنم بیایم، چند جمله دیگر را با خودم بلند بلند خواندم:
«و در این میان احمدجامهدار بیامد سوار و روی به حسنک کرد و پیغامی گفت که: خداوند سلطان میگوید: «این آرزوی تست که خواسته بودی که: «چون پادشاه شوی ما را بر دار کن.» ما بر تو رحمت خواستیم کرد، اما امیرالمومنین نبشته است که تو قرمطی شدهای و به فرمان او بر دار میکنند.»
به لابی که قدم گذاشتم چهرههای آشنا زیاد بودند از محمدشمس لنگرودی، حافظ موسوی، عباس مخبر و شهاب مقربین گرفته تا فرزانه طاهری، منیژه حکمت، پگاه آهنگرانی و سارا سالار. کمی آنسوتر هیات داوران مرحله نهایی جایزه ایستاده بودند؛ ابوتراب خسروی، اسدالله امرایی، محمدعلی علومی، احمد اکبرپور، احسان شاهطاهری و میثم غفوریانصدیق. اهالی رسانه و چهرههای جوانتر ادبیات داستانی و شعر ایران در جایجای سالن به چشم میخوردند. مدتها بود که چنین جمع کثیری از اهالی ادبیات در عصری رسمی به نام اختتامیه جایزهای خصوصی گرد هم نیامده بودند. میهمانان زودتر وارد سالن شدند و پس از آن درها برای ورود عموم روی جمعیت باز شد تا همهمهها فروکش کند. دوباره حسنک میهمان ذهنم شد:
«حسنک البته هیچ پاسخ نداد. پس از آن، خُود فراختر که آورده بودند، سر و روی او را بدان بپوشانیدند. پس آواز دادند او را که: «بدو!» دم نزد و از ایشان نیندیشید. هرکس گفتند: «شرم ندارید، مرد را که میبکُشید به دار، چنین کنید و گویید!» و خواستند که شوری بزرگ به پای شود. سواران سوی عامه تاختند و آن شور بنشاندند.»
مراسم مدتی بود آغاز شده بود و بهاءالدین مرشدی که دبیر جایزه داستان بیهقی است پشت تریبون آمده بود از هسته اولیه انجمن داستان بیهقی میگفت که از یک گروه دانشگاهی شکل گرفته بود که همه آنها دانشجویان دانشگاه آزاد اراک بودند. یادم افتاد که من یکی از همین گروه بودهام و اگرچه به راه شعر و روزنامهنگاری رفتم و دیگران هر یک به راه خود! اما کانون نویسندگان دانشگاه آزاد اراک راهی 12 -10 ساله را تا به امروز آمده که این جشنواره برونداد آن است و طبعا من هم یکی از آنها. مرشدی در ادامه گزارش خود از مجموع 1111 داستانی که از 480 داستاننویس به جشنواره رسیده گفت و اذعان داشت که بیشترین تعداد داستان از تهران، قم، خرمآباد و فارس بوده و شرکتکنندگانی هم از کشورهای آلمان، ارمنستان، برزیل، آمریکا و... داشتهاند و گفت که در مرحله اول داوریها داوران مرحله اول (محبوبه آببرین، مهدی جمشیدیان، مهرنوش قائممقامی، محرم براتی، فرنوش حبیبنژاد، آزاده كاظمي و اشا صدر) از میان 1111 اثر، 130 داستان را برای مرحله دوم انتخاب کردند و در مدت 15 روز داوریهای نهایی توسط هیات داوران روی این تعداد آثار انجام شد که در نهایت پنج اثر به
عنوان شایسته تقدیر و پنج اثر هم به عنوان برگزیده انتخاب شدند.
سخنرانی دبیر جشنواره که تمام شد، جواد مجابی در جایگاه سخنران قرار گرفت و از وقتی که جوان بوده و قدم در راه ادبیات گذاشته گفت: وقتی ما جوان بودیم و اولین کارهای خود را نوشتیم و منتشر کردیم، نسل قبلی به ما میگفت که شما بیسوادید و زبان را خراب کردهاید، که تا حدی هم حق داشتند و حالا امروز ما به نسل بعدیها میگویم که شما کمسوادید. باید دیدكه چرا اين مساله در طول 90 سال داستان نويسي ما وجود داشته است و اينكه چرا نتوانستيم بر سر زبان به توافق برسيم.
مجابی درباره اهمیت بیهقی هم صحبت کرد: بیهقی یکی از مهمترین نویسندههایی است که در زمانی که غالب نویسندهها به سمت عربینویسی میرفتند، در نمونه بسیار زیبایی از زبان فارسی استفاده میکند و توانسته است به یک قدرت و احاطه بالا در زبان برسد. ما با خواندن بیهقی با نویسندهای روبهروییم که آگاه و صبور و شجاعانه با مسایل زمان خودش روبهرو میشود و کسی است که تا حد ممکن استقلال خود را حفظ کرده و به دنبال حقیقت میگردد. پس از سخنان مجابی نوبت به محمدعلی سپانلو رسید. سپانلو هم صحبتهایش را درباره زبان در اثر ادبی آغاز کرد اما از وجهی دیگر، «شاعر تهران» گفت: امروز جریانی در حال حرکت است که بیش از حد به زبان توجه میکند، در حالیکه تاکید بر زبان در آثار ادبی نباید تبدیل به حناق شود. زبان در آثار منثور یک جور حامل است تا ما جهانی را که نویسنده خلق کرده است، بشناسیم. باید پرسید آیا فقط زبان است که آثار ادبی را حفظ کرده است یا تخیل و جهان اثر البته ساختار زبانی در اثر بسیار مهم است، اما زبان به اقتضای کاراکترهای داستان تغییر میکند و آن جهانی که ساخته میشود، ارزش زبان را نشان میدهد. الان استادان دانشگاهها فقط
درباره زبان صحبت میکنند و اینکه چقدر مهم است. باید توجه کنید که زبان به اقتضای تخیل شما ساخته میشود. او همچنین درباره اهمیت خواندن متون قدیمی مثل تاریخ بیهقی هم اینچنین گفت: برای نویسندگان امروز لازم است که برای داشتن اطلاعاتی کلی درباره ادبیات قدیم به سراغ مطالعه آثار قدیمی مثل بیهقی بروند که البته نباید فکر کرد با خواندن بیهقی هم تمام جریان گذشته ادبی را میتوان شناخت. برای اینکه بخواهیم به ارزش بیهقی پی ببریم، باید متنهای قدیمی مثل مجمعالتواریخ، تاریخ طبری، تاریخ بلعمی و... را بخوانیم.
سپانلو که ایستاده و با طنز همیشگیاش خطاب به جمعیت صحبت میکرد یادی هم از گذشتگان کرد و گفت: بهتر است امشب یادی هم از پیشکسوتان ادبیمان کنیم؛ کسانی مثل جمالزاده، هدایت، بزرگ علوی، صادق چوبک، گلستان، آل احمد، دانشور، احمد محمود و اسماعیل فصیح، همینطور قدر نویسندگانی را که امروز در میان ما هستند، بدانیم، مثل محمود دولتآبادی.
قسمت پایانی اختتامیه با خواندن بیانیه هیات داوران مرحله اول آغاز و پس از آن نشستی با حضور هیات داوران نهایی (مهسا محبعلی از داوران مرحله نهایی غایب بود) برگزار شد. در این نشست، اسدالله امرایی درباره عدم حضورش در مراحل پایانی داوری گفت: واقعیت این است که من دوست داشتم در تمام مراحل داوری حضور داشته باشم، ولی شرایط به گونهای شد که از لحاظ شرایط زمانی و روحی نتوانستم حضور یابم. امروز خوشحالم که با خاطری آسوده در میان شما هستم. پس از امرایی، ابوتراب خسروی درباره اینکه نویسنده باید در اثرش مفهوم داستان را بشناسد و رابطه علت و معلولی را تا انتهای داستان بسط بدهد سخن گفت و نوید داد در این جایزه با چند داستان فوقالعاده خوب روبهرو شده است که نشان میدهد نویسندگان نوظهور زیادی در راه هستند.
نشست داوران مرحله نهایی که به پایان رسید نوبت اهدای جوایز و تقدیر از برگزیدگان نخستین دوره جایزه بیهقی شد. برگزارکنندگان مراسم از محمدعلی سپانلو، جواد مجابی، محمدهاشم اکبریانی، روزبه کریمی و ثنا فرهنگ، تقدیر کردند و پس از آن برگزیدگان جایزه داستان بیهقی معرفی و تقدیر شدند؛ پنج نویسنده که آثارشان برگزیده شناخته شد «غزل مصدق»، «سروش چیتساز»، «سیدنوید علیاکبر»، «سامان نورایی» و «بابک شکری» بودند و پنج نویسنده که آثارشان شایسته تقدیر دانسته شد «آرش اسدپور»، «فرزام شیرزادی»، «حسین مقدس»، «عبدالواحد برهانی» و «مهرداد رشیدی».
با اهدای جوایز، مراسم به پایان رسید و میهمانان دو به دو و چند نفر چند نفر بیرون سالن با لیوانی چای در لابی نشسته و گپ زدنها شروع شد، به ظاهر همه راضی بودند و همین مساله رضایت برگزارکنندگان را هم در بر داشت. چه انجمن داستان بیهقی و کانون هماندیشان جوان را و چه مسوولان معاونت اجتماعی و فرهنگی و روابط عمومی شهرداری تهران را.
هنگام بازگشت، دوباره در ماشین، مجابی و سپانلو، داشتند از خاطرات گذشته و جلسات ادبی که در دهه 40 برگزار میکردند حرف میزدند و از چنین جمعها و جایزههایی میگفتند، از شاملو و نوری علا و دیگران. و البته باز در میان گفتوگوی این دو، من که بیرون دیالوگشان ایستاده بودم توانستم جملاتی از داستان بر دار کردن حسنک وزیر را در ذهنم مرور کنم، آنجا که ابوالفضل بیهقی اگرچه غمگین اما عبرت آموز مینویسد:
«و حسنک را سوی دار بردند و به جایگاه رسانیدند، بر مرکبی که هرگز ننشسته بود. و جلادش استوار ببست و رسنها فرود آورد. و آواز دادند که: «سنگ دهید!» هیچکس دست به سنگ نمیکرد و همه زار زار میگریستند خاصه نیشابوریان. پس مشتی رند را سیم دادند که سنگ زنند. و مرد خود مرده بود، که جلادش رسن به گلو افکنده بود و خبه کرده. این است حسنک و روزگارش و گفتارش، رحمهالله علیه، این بود که گفتی: «مرا دعای نیشابوریان بسازد. » و نساخت. و اگر زمین و آب مسلمانان به غصب بستد، نه زمین ماند و نه آب. و چندان غلام و ضیاع و اسباب و زر و سیم و نعمت هیچ سود نداشت. او رفت و این قوم که این مکر ساخته بودند نیز برفتند، رحمهالله علیهم. و این افسانهای است بسیار با عبرت. و این همه اسباب منازعت و مکاوحت، از بهر حُطام دنیا، به یک سوی نهادند. احمق مردا که دل در این جهان بندد، که نعمتی بدهد و زشت باز ستاند... »
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.