نگاه
انگیزه در جرایم عمدی
شاپور اسماعیلیان/ وکیل پایهیک دادگستری
«جرایم بدون انگیزه»، عنوان یادداشتی است که توسط یکی از همکاران محترم وکیل نگارش یافته و در «شرق» 8/12/91 (صفحه حوادث) به چاپ رسیده است. نگارنده محترم در یادداشت مذکور به جرایمی عمدی مانند اسیدپاشی، شکستن شیشههای اتومبیل و خانههای مردم یا حمله با چاقو به عابران خیابان، اشاره و چنین جرایمی را غیرهدفمند و «بدون انگیزه» تلقی کردهاند که در جامعه ما در حال رخداد و افزایش است. درباره علل افزایش این نوع جرایم که مرتکب بدون داشتن عداوت و دشمنی با فرد یا افراد خاص مرتکب آنها میشود در این نوشتار کوتاه بحثی به میان نمیآید و اصولا در اینگونه جرایم عمدی (البته با انگیزه)، هویت مجنی علیه (طرف جرم) یا زیاندیده برای فاعل جرم مطرح و مهم نیست و گاهی در اینگونه اعمال مجرمانه عمدی، سوءنیت از نوع «سوءنیت غیرمعین» است ولی آنچه مسلم است هیچ جرم عمدیای بدون وجود انگیزه قابل تصور و تحقق نیست همانطوری که عامل اسیدپاشی به زنان که اخیرا دستگیر شده، گفته است به انگیزه اینکه آنها بیحجاب یا بدحجاب بودهاند به آنان صدمه زده است. همینطور تخریب شیشههای خودروها و خط کشیدن روی آنها در اغلب موارد، با انگیزه نوعی اعتراض به وضع
موجود و موقعیت مالی مالک خودرو گرانقیمت صورت میگیرد. اصولا چنین جرایمی در جوامعی که تبعیض یا شکاف طبقاتی یا نابسامانی اجتماعی و اقتصادی بیشتر است رواج دارد اما انگیزه چیست و چه تفاوتی با قصد مجرمانه یا سوءنیت در جرایم عمدی دارد؟در تعریف «داعی یا انگیزه» ارتکاب جرم، گفته میشود: «انگیزه عبارت از نفع یا ذوقی است که مجرم را به ارتکاب جرم سوق میدهد.» اصولا انگیزه از اجزای تشکیلدهنده عنصر روانی جرم (سوءنیت) محسوب نمیشود مگر در موارد استثنایی. به سخن دیگر، اصولا انگیزه ارتکاب جرم تاثیری در ماهیت عمل مجرمانه ندارد بنابراین اگر شخصی، دیگری را به قصد ترحم و رهانیدن او از درد و رنج بیماری (اگرچه با رضایت وی) به قتل برساند در نظام کیفری ما، عملش مصداق قتل عمدی است.احراز انگیزه در ارتکاب هر جرم عمدی، عامل موثری برای توجیه چرایی ارتکاب آن جرم است. به نحوی که افزون بر ادله اثباتی هر جرم، احراز انگیزه ارتکاب جرم موجب قناعت وجدانی قاضی در تشخیص مجرمیت متهم میشود. زیرا احراز انگیزه همواره میتواند در کشف چگونگی و علت ارتکاب جرم و ارزیابی دلایل مربوطه حایز اهمیت باشد. همانطوری که اشاره شد نباید انگیزه را با قصد
مجرمانه یکی دانست اما در عین حال قصد مجرمانه یا سوءنیت تحت تاثیر انگیزه اصلی مرتکب جرم شکل میگیرد.در تمامی مصداقهای یک جرم معین (مانند قتل عمدی) عنصر روانی (سوءنیت) یکی است اما انگیزه ممکن است در هر مصداق، متفاوت باشد. به عنوان مثال در تحقق هر قتل عمدی، اراده ارتکاب و قصد کشتن یا قصد عمل نوعا کشنده، لازم است اما انگیزه هر قتل (مانند انتقام، تصاحب اموال، ترحم و...) ممکن است متفاوت باشد و به هر صورت ارتکاب جرم عمدی بدون انگیزه قابل تصور نیست و انگیزه هرچند اصولا تاثیری در ماهیت عمل مجرمانه ندارد اما ممکن است در برخی جرایم تعزیری از جهات مخففه مجازات به شمار آید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.