|

نگاه

گذرسخت اعراب به دموکراسی

1- دموکراسی، در این دوران بیش از هر چیز دیگری ذهن متفکران معاصر عرب را به خود مشغول داشته است. در تاریخ تفکر عربی طی 15قرن گذشته زمانی نبوده که مثل امروز بر سر دموکراسی بحث و جدل و مشاجره و مناظره شده باشد کما اینکه هرگز تا این حد درباره موضوعی این‌همه سمینار و کنفرانس گذاشته نشده است. به‌خصوص این روزها که دست‌کم رویای دموکراسی‌خواهی چند انقلاب را در منطقه از جمله کشورهای مصر، تونس، لیبی، یمن، سوریه و... به راه انداخته تا چنین رویایی تحقق یابد اما نابسامانی‌های موجود در پس این انقلاب‌ها رویکردهای تازه‌ای را نسبت به دموکراسی مطرح و مشکلات تازه‌ای را برملا می‌کند. مهم‌ترین مساله اینکه ما هنوز درمورد خود دموکراسی دچار اختلافات فراوانی هستیم. هنوز تعریفی که از دموکراسی می‌دهیم مبهم، ناروشن، انتزاعی، غیرواقعی و نظری نه عملی و سلبی نه ایجابی است. از این‌روست که تعریف ما از دموکراسی رمانتیک و نامشخص، نگران‌کننده و سرگردان و نامستدل است. 2- برخی متفکران معاصر عرب، دموکراسی را روندی عقلانی می‌دانند که تابع عقل و منطق و خرد جمعی و محاسبات دقیق آن بوده و به دور از احساسات و رویاها و آرزوهاست. دموکراسی نه یک عمل سحر‌آمیز که مجموعه‌ای از ارزش‌هاست. آنها می‌گویند دموکراسی عقل و اقناع است. دموکراسی مشارکت در حکومت با انگیزه یک خیر عمومی است. دموکراسی آگاهی نسبت به مسوولیت‌های حکومتداری و تمرین آگاهانه آن است. دموکراسی نیازمند بالاترین تلاش برای مشارکت در حیات عمومی و از جانب همه شهروندان است. این حرفی است که حسن‌صعب، متفکر لبنانی در کتاب خود «اسلام و چالش‌های معاصر» می‌زند. اکنون این پرسش مطرح است: آیا یک حیات عقلانی اقناع‌کننده در جوامع عربی شکل گرفته است یا اینکه جامعه عربی هنوز جامعه‌ای است که آن را مجموعه‌ای از عواطف و تمایلات و خرافات مدیریت می‌کند و برای حل بسیاری از مشکلاتش هنوز به دعا و جادو و سحر متوسل می‌شود؟ آیا دموکراسی در یک جامعه عربی مشارکتی و تعاونی شکل می‌گیرد نه فردی و سلطه‌جویانه؟ یعنی جامعه‌ای که در آن منافع فردی بدون در‌نظر‌گرفتن روح تعاونی بر همه‌جا حاکم است. برخی از روشنفکران معاصر عرب می‌گویند دموکراسی یک راه‌حل سحر‌آمیز نیست و باید پیش از آن فضای مناسبی فراهم شده باشد که عقلانیت را در جامعه تثبیت کرده و اجازه دهد تا همه مشکلات برای دست‌یافتن به بهترین راه‌حل‌ها در میان گذاشته شود. دموکراسی در واقع فرمولی است که بدون حذف «دیگری» توازن قوای خاصی را ایجاد می‌کند و اجازه می‌دهد تا قدرت به صورتی عادی و منطقی و تدریجی انتقال پیدا کند. این مساله‌ای است که باید همه به روشنی آن را درک کنند زیرا اگر چنین مساله‌ای به خوبی فهمیده یا پذیرفته نشود بهای کشورهای عرب تاوان سنگینی باید پرداخت کنند. حتی شاید انقلاب‌های عربی منجر به فجایعی شود که نمونه‌هایش در کمتر جایی یافت می‌شود. دموکراسی موقعیتی برای تمرین سیاست‌ورزی آن‌هم در شرایطی است که اولویت‌های فلسفه لیبرالی آن را زمینه‌سازی کرده باشد، چنان‌که کمال عبداللطیف درکتابش «دموکراسی در بین اعراب؛ موانع نظری و مشکلات تاریخی» می‌گوید: دموکراسی را باید ابتدا به لحاظ فلسفی در دایره عقلانیت پرورد و بعد به لحاظ حقوقی برایش قانون نوشت و سپس به لحاظ اجتماعی و تاریخی برایش نهادها و موسسات لازم را پدید آورد. دموکراسی صرفا یک رویا نیست بلکه نتیجه رابطه تقابل نیروهای سیاسی در عمل است. از این‌رو باید برای آن گفتمان تازه‌ای را تعریف کرد؛ گفتمانی که از دولت چیزهای دیگری به غیر قدرت را هم می‌بیند، زیرا کسانی که تنها دولت را یک عامل سلطه‌گر می‌بینند و برای آن هیچ نقش تاریخی یا اجتماعی یا فرهنگی قایل نیستند طبیعی است که احساس کنند تغییر قدرت راه‌حل مستقیم و تام همه مشکلات بوده و با آن می‌توان تمام بحران‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی را یک‌شبه برطرف کرد. 3- برخی دیگر از متفکران معاصر عرب دموکراسی را تجربه و مدیریت و هوشیاری و نظارت مستمر و مرتبط با منافع عمومی جامعه و تمرین عقلانیت در ساحت‌های خصوصی و عمومی جامعه می‌دانند و می‌گویند شرط آن رشد دادن ارزش‌های خرد و آزادی و تفکر و سلوک مستقل است. دموکراسی یک پروژه اجتماعی معقول با موضوع مشارکت سیاسی است به‌گونه‌ای که حکومت میانجی مردم تصور شود. گروهی دیگر مانند سعدالدین ابراهیم معتقدند روح دموکراسی در واقع التزام داشتن خالصانه به مجموعه‌ای از ارزش‌هاست که در راس آنها برابری و انصاف و پذیرش نظر دیگران و آمادگی برای مشارکت و زمینه‌سازی برای پذیرش شکست بدون احساس شرمندگی یا توهین و تحقیر و از دست‌رفتن کرامت آدمی است. به‌نظر او قانون اساسی و احزاب و پارلمان و انتخابات و ... در این راه تنها ابزارهایی هستند برای دست یافتن به جسم دموکراسی اما نه روح آن. 4- از بین سایر متفکران عرب معاصر کسانی نیز مانند برهان غلیون هستند که احساس می‌کنند دموکراسی یک عملیات شیمیایی با ترکیباتی خاص و دشوار بوده و نیازمند زمینه و آب و هوای خاص خودش است تا در آن ریشه گرفته و رشد کند و در نهایت ثمر‌بخش باشد. وی می‌گوید: دموکراسی بذری موجود در بطن فرهنگ خاص هر ملتی نیست و تقابل عوامل متعدد داخلی و خارجی و مادی و معنوی باید باشد تا بتواند شکافی در نظام‌های مستقر موجود ایجاد کند. دموکراسی چنان‌که علی حرب متفکر لبنانی در کتابش «توهمات نخبگان و نقد روشنفکر» می‌گوید تنها یک تفکر نیست که بتوان آن را اقتباس کرد یا یک فرمول خاص نیست که بتوان آن را به‌کار برد بلکه یک عمل شاق و پیوسته است که جامعه‌ای را برآن می‌دارد تا قیام کرده و بخواهد اختلافات فطری یا تعصبات گروهی یا گرایشات حزبی و پراکنده‌اش را به روابطی سیاسی و متمدنانه تبدیل کند. به نحوی که تعامل با قدرت در تمام سطوح و جوانبش را به صورت گفت‌وگو و مشارکت یا کنترل و نظارت صورت می‌دهد. دموکراسی مانند هر اصل دیگری باید طوری فهمیده شود که آن را مطلق نپنداریم که تابع هیچ مکان و زمانی نیست. این بخشی از آرای روشنفکران معاصر عرب است که از زوایای مختلف به موضوع دموکراسی توجه کرده‌اند. این روزها دموکراسی پرطرفدارترین و پرآوازه‌ترین واژگانی است که هرجا شنیده می‌شود و بسیاری را وسوسه می‌کند بی‌اینکه دانسته شود این بت عیار به این آسانی دست یافتنی نیست و برای تجربه عملی آن باید زحمات بسیاری کشید.
منبع: الوطن عربستان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.