|

زاویه دید

کلام سیاسی شیعه

غلامرضا بهروزلک

کلام سیاسی شیعی به همراه کلام سیاسی سنی دو جریان اصلی کلام سیاسی را در دوره اسلامی تشکیل می‌دهند. شیعیان هر چند از نخستین روزهای اسلام با حضور صحابیانی چون سلمان، ابوذر و مقداد در روزگار پیامبر گرامی اسلام قابل تشخیص هستند و حتی در تعابیر پیامبر اسلام نیز واژه شیعه به کار رفته است اما تمییز و تشخیص اصلی شیعیان به هنگام جانشینی پیامبر اسلام سال دهم هجری برمی‌گردد. هرچند شیعیان خود به فرقه‌های مختلفی تقسیم شدند اما وجه اشتراک و جامع آنها را می‌توان اعتقاد به امامت حضرت علی(ع) و تنصیص پیامبر گرامی اسلام بر آن دانست. فرقه‌های مختلف کلامی شیعی نیز به مرور زمان و با پیدایش برخی اختلافات شکل گرفت. نوبختی در «فرق الشیعه» به بررسی تفصیلی این فرقه‌ها پرداخته است اما سه فرقه اصلی شیعی که دارای اهمیتند و تا روزگار حاضر نیز تداوم داشته است عبارتند از: زیدیان، اسماعیلیان و شیعیان اثنی‌اعشری معروف به امامیه. در ادامه روش‌شناسی این سه فرقه را بررسی می‌کنیم. کلام سیاسی زیدیه کلام سیاسی زیدیه عمدتا محصول تاملات بعدی فرقه‌ها و شخصیت‌های زیدی است. عمده‌ترین ویژگی کلام سیاسی زیدیه را می‌توان نص‌گرایی و تاکید بر اعتبار ادله نقلی در کلام سیاسی دانست؛ برخلاف دیدگاه‌های امامیه، استدلال عقلی بر مساله امامت در کلام آنها مطرح نشده است. عمده‌ترین دلایل متکلمان زیدی بر موضع خویش به‌ویژه در بحث امامت ادله سمعی هستند. از نظر آنان امام به دو شیوه نص جلی یا خفی برگزیده می‌شود. نص جلی عبارت است از ورود نص خاص از پیامبر گرامی اسلام و ائمه پیشین در مورد امامت یک شخص و نص خفی همان نص عام در این باب و بیان صفات دارنده شرایط امامت است. از این دیدگاه سه امام نخست شیعی به نص جلی برگزیده شده‌اند و امام چهارم که همان زید‌بن‌علی است و دیگر امامان زیدی به نص خفی انتخاب شده‌اند. کلام سیاسی اسماعیلیه کلام سیاسی اسماعیلیه نیز همانند دیگر فرق شیعی، امامت رکنی اساسی است. دیدگاه اسماعیلیان در باب امامت با گرایش باطنی‌گری آنان پیوندی اساسی دارد. از نظر آنان شریعت باطنی دارد که ظواهر شریعت به صورت رمزی بر آنها دلالت می‌کنند و از این حیث باطن شریعت اهمیت اساسی دارد. عارف تامر، از محققان مشهور اسماعیلی، گمراهی دیگر فرق اسلامی یا به تعبیر وی سواد اعظم امت اسلامی را محصول جهل و ناآگاهی آنان به باطن شریعت و اکتفا به ظواهر می‌داند. مهم‌ترین ویژگی کلام اسماعیلی را باید در خصلت عقل گرایی و نیز در عین حال باطنی‌گرایی آن جست‌وجو کرد. هر چند اندیشمندان اسماعیلی همانند اخوان‌الصفا عمدتا دیدگاه‌های خود را در قالب مباحث فلسفی مطرح کرده‌اند اما دیدگاه‌های کلامی خاص آنان نیز به ویژه در مساله امامت حایز اهمیت است. البته خصلت چندروشی در کلام سیاسی اسماعیلی به دلیل به‌کارگیری دلایل مختلف عقلی، نقلی و شهودی نمود بارزی یافته است. تاکید آنان بر تفسیر و تاویل باطنی ظاهر شریعت توسط امام سبب شده است تا شریعت همواره در معرض تفسیر و تاویل قرار داشته باشد. به این جهت خصلت ذوقی-عقلی کلام سیاسی اسماعیلی آن را از دیگر شاخه‌های کلام سیاسی اسلامی متمایز می‌کند. کلام سیاسی امامیه کلام شیعی با الهام از استدلال‌های عقلی در تعالیم معصومین گرایش عقلی یافته است. هر چند در ادواری از تاریخ امامیه جریانات عقل‌گریزی نیز ظهور کرده‌اند اما در کل کلام امامیه عقل‌گرا بوده است. با شیخ مفید گرایش عقل‌گرایی در نزد شیعیان غلبه یافته و مباحث کلامی به صورت منسجم‌تری دنبال شد. حسن و قبح عقلی مبنای مباحث عقلی کلام شیعی را شکل می‌داده است. برخلاف حکما که سعی می‌کردند از برهان و بدیهیات یقینی در استدلال‌های خویش بهره ببرند، متکلمان از حسن و قبح عقلی استفاده می‌کردند؛ از این‌روست که به دلیل ماهیت جدلی حسن و قبح عقلی و تعلق قضایای آن به قضایای مشهورات، کلام حکمت جدلی خوانده شده است. البته حسن و قبح عقلی صرفا به معنای مدح و ذم عقلایی مورد پذیرش متکلمان شیعی قرار گرفت و چنانکه حکیم لاهیجی در گوهر مراد بیان کرده است، برخلاف نظر معتزله، صرفا به صورت موجبه جزئیه در کلام شیعی معتبر است. گرایش عدلیه به مباحث عقلی و پذیرش تحسین و تقبیح عقلی نزد ایشان، آنان را بر آن داشت تا جهت تبیین عقلی عقاید دینی قواعدی را تاسیس کنند. قاعده‌های «لطف» و «اصلح» محصول این تلاش بوده است. شیعیان نیز به همراه متکلمان معتزلی از قاعده لطف در بسیاری از مباحث کلامی استفاده کرده‌اند. قاعده لطف از عمده قواعد کلامی در کلام شیعه است. لطف در کلام عدلیه هر امری است که بتواند مکلف را به فعل تکلیف نزدیک‌تر کند. در کلام شیعی مباحثی چون حسن تکلیف، بعثت انبیا و وجوب نصب امام بر خداوند بر این قاعده استوار شده‌اند. در برخی از منابع لطف به دو نوع مقرب و محصل تقسیم شده است. هر چند مناقشاتی در مورد تعریف دقیق آنها وجود دارد، لطف مقرب صرفا مقدماتی است که جهت اطاعت مکلف از جانب شارع صورت می‌گیرد اما لطف محصل لطفی است که مکلف با آن حتما اطاعت را انجام می‌دهد و اطاعت حاصل می‌شود. البته فلاسفه اسلامی سعی کردند به جای استفاده از قاعده کلامی لطف، از قاعده عنایت استفاده کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.