|

نگاهی به نمایش اِرَخش

آمیزشی از اسطوره نمایش و موسیقی

سیاوش قائدی

اساطیر بیان نظری باورهای اقوام و نمایانگر معرفت و نگرش آنان به جهان پیرامون خود است. «اِرِخشه»، «اِرِخش» که در اساطیر ایران به آرش کمانگیر شناخته می‌شود؛ پیام آور آزادی و امید در زمانه بیم و ناامیدیست. آن زمان که جنگ و خشکسالی ایرانیان و تورانیان را به ستوه آورده بود، «خشووی ایشوو» (خداوندگار تیر شتابنده) ارمغان آزادی و زیبایی برای مردمان ایران زمین و کینه و خشم برای دشمنان دیرینه‌شان بود. در دنیای معاصر اما در دهه سیاه بعد از کودتای ننگین 28 مرداد 1332 بود که در فضای خفقان و ناامیدی حاکم، «سیاوش کسرایی» با نگاهی پرامید؛ منظومه‌ای را براساس اسطوره «آرش کمانگیر» سرود، تا در این تلخی زمانه از حافظه تاریخی برای آگاهی مردمان کشورش بهره ببرد. و امروز این منظومه را ازجمله حماسی‌ترین و تاثیرگذارترین اشعار معاصر ایران می‌دانند. اما معاصران دیگری نیز به سراغ حماسه آرش رفته‌اند که از جمله آن می‌توان برخوانی آرش اثر بهرام بیضایی را نام برد. آرش در جهان ما نیز پیام‌آور روزگاری بهتر و آزادی برای مردمانش بوده و هست؛ مردمانی که تلخی زمانه و بیم حاکمان به انفعالشان کشیده و از مبارزه ناامیدشان کرده. «مسعود دلخواه» مدرس دانشگاه و کارگردان تئاتر؛ اینبار به سراغ بازخوانی اسطوره آرش رفته است. تجربه اخیر او که تلفیقی است از نمایش، موسیقی و رقص؛ پرفورمنسی از حماسه آرش را ساخته و پرداخته است. او در اجرای خود توانسته با هدایت بازیگرانش، بازی‌هایی یکدست و هماهنگ را با بهره‌مندی از ریتم و ضرباهنگ مناسب، در کنار تصاویر تاثیر‌گذار، رویکردی نوین از حماسه‌ای کهن ارایه دهد. اما کارگردان در بند روایت خطی اصل داستان آرش است و این خود باعث شده تا از ایده اجرایی خود فاصله بگیرد. لزوما روایت خطی اصل داستان در کنار کارپرداخت‌های صحنه‌ای امروزی کمکی نکرده و موفقیت نمایش بیشتر در گرو تلفیق و تنظیم متون و تصاویر نمایشی است. زنان ایران در نمایش ارخش یادآور همسرایان در تراژدی‌های یونان باستان هستند. نمایش در کلیت خود خوانشی دوباره از حماسه آرش کمانگیر با استفاده از نوشته‌های کهن و قطعات معاصر، تلفیق و تنظیم موسیقی و حرکت و ارایه‌دهنده تصویر جدیدی است. نخستین مساله این است که در این خوانش منظور نظر کارگردان چیست؟! باید اذعان کرد که لزوما در خوانش چنین اسطوره‌ها نگاه هنرمند در ساختارشکنی و اسطوره‌شکنی نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.