گفتوگو با مهدی کوشکی
دوست ندارم تماشاگر گریه کند
مریم رجایی/عكس: رضا معطريان، ايرانتئاتر
اولین فعالیت تئاتری «مهدی کوشکی» نوشتن و کارگردانی نمایشی به نام «باد شیشه را میلرزاند» در سالن مولوی در سال 1385 است. او نویسنده و کارگردان مونولوگهایی مثل «برعلیه من» و «پانزده سال آینده» در «رپرتوار مونولوگهای گروه تئاتر لیو» در پاییز 1389 بوده است. او سال گذشته نمایش «ولپن» اثر «بن جانسون» را در کارگاه نمایش تئاتر شهر به روی صحنه برده است. نمایش «دکلره» تجربهای متفاوت در کارنامه تئاتری اوست و آن را برای اولین بار در فستیوال «مونو لیو» در خانه هنرمندان اجرا کرده است. این روزها، این نمایش، در سالن انتظار سایه و چهارسوی تئاترشهر به روی صحنه است. گفتوگوی ما به بهانه اجرای این مونولوگ است. بهعنوان کسی که چند مونولوگ نوشته و با فضای آن آشناست، معتقدید در چنین نمایشنامههایی باید یک شخصیت با کسی که تماشاگر نمیبیند، دیالوگ بگوید یا به سوالهای او پاسخ بدهد و آیا میشود در اجرای مونولوگ به حرکت رسید و آن را از ایستایی خارج کرد؟ بستگی به تئاترال بودن فضا دارد. وقتی سطح کار به نقالی برسد یعنی شخصیت نمایشی به وجود آمده و این کسی که حضور
دارد بازیگر است و این یک نمایش است و به شکل قرارداد با تماشاگر در میآید اما در کار مستند، حرکت در صحنه و عوض کردن موقعیت دلیلی ندارد. چون حرکت باید زمانی صورت بگیرد که دلیلی برای آن باشد اما در این شکل چون همه چیز از گذشته روایت میشود، حرکت اضافه است. من حتی مانیتوری که برای این اجرا گذاشته بودم که تصویر بازیگر به فاصله چند فریم عقبتر در آن نمایش داده شود را بعد از چند اجرا، حذف کردم. در واقع مخاطب در شرایطی قرار میگیرد که ماجرایی برای او تعریف میشود، البته ممکن است کسی با خلاقیت بیشتری شیوه دیگری را برای اجرای چنین مونولوگی انتخاب کند. نمایش «دکلره» بر اساس تعریف از درام کلاسیک، دارای آغاز، میانه و پایان است. داستان توسط سه نفر که در حال اعتراف به جرمشان هستند، تعریف میشود و قرار است، بازیگرانی که آنها نامشان را میدانند، نمایش را اجرا کنند. یک نفر در این میان، به جای خودش بازی میکند و در آخر به نوعی قصهاش با این سه نفر پیوند میخورد. در حین اجرای دکلره ما نوعی فاصلهگذاری در اجرای مونولوگها میبینیم. چطور به این نوع از اجرا رسیدید؟ مثلا به این فکر
نکردید که یک داستان با ابهام گفته شود و نفر بعدی آن را کامل کند تا در پایان به یک نمایشنامه کامل برسید؟ اگر قاعده براین باشد که این آدمها هر چه میگویند دروغ است و فقط اعمالشان راست است، عملی که روی صحنه اتفاق میافتد، همین تکهتکه شدن مونولوگهاست. شاید این روش باورپذیری ایجاد کند که به راست بودن پایان نمایش برسیم اما بهنظر من دروغگفتن و از سد آدمها گذشتن و تهاجم به آنها، معمولی شدهاست. تنها اتفاق واقعی در این نمایش همین است و بقیهاش دروغ است. حتی اگر مبنا را بر دروغ بگذاریم، از این همه دروغ تعجب میکنیم و بعد یک واقعیت نمایان میشود و آن این سوال است: آیا واقعیت این است؟ یا آن است که کاراکتر دیگر نمایش میگوید؟ مثل یک فیلم مستند. آیا یک فیلم مستند واقعا مستند است؟ میدانیم هرچقدر واقعی باشد، حداقل از فیلتر تدوین گذشته است و میخواهد حرفی بزند. این حرف چقدر میتواند مستند باشد؟ اما این ادعا را دارد. ما چقدر آمار و مستند در جامعه درست میکنیم و مدعی واقعی بودن آن هستیم؟ اینها هرکدام زاویه دید هستند و میتواند در دکلره باشد یا نباشد اما ذهنیت من برای شکل گرفتن نمایش
این بوده است. حالا این تکهتکه شدن به قول خودتان را فاصلهگذاری میدانید و دلیلش چیست؟ شیوه کامل اجرا کردن مونولوگها را دوست نداشتم و به سراغش نرفتم. به نظرم این کار بدون فاصلهگذاری ارزش ندارد. من اصلا دوست ندارم تماشاگر گریه کند یا غمگین شود و یا حتی به فکر فرورود. بعضی شبها خودم بغض میکنم اما کنترلش میکنم که به تماشاگر بگویم بدان که این نمایش هم، یک دروغ است. در واقع هیچکدام از اینها رسالت من نیست. من به حظ تماشاگر از کار و شیوه ارایه آن فکر میکنم و گاهی به لحظه کوتاهی که تماشاگر با ذهنش همراه کار شود فکر میکنم وگرنه همه حرفها و نصیحتها و اینکه چه چیزی خوب یا بد است، قبلا گفته شده است. خیلی از کسانی که این روزها کار هنری میکنند برعکس شما هدف متفاوتی دارند. آنها دوست دارند که مخاطبشان در مواجهه با اثر به گریه بیفتد یا به فکر فرورود یا حداقل، تاثیر عمیقی روی او بگذارد... اینها همه بازی با احساسات و بهوجود آوردن هیجان در مردم است. چنین کارهایی آسیب زیادی به مردم زده است و میزند. من اصلا دوست ندارم کسی را هیجانزده کنم. هدفم هم از
انجام این کار ساختن نمایشی برای مثال نفی دروغ نبود. شکل گرفتن این کار چگونه بود؟ به نظرتان چنین سبک از کارها را چگونه باید نوشت؟ باید تمرین کرد و از بازیگر بازی گرفت؟ من یک پلات داشتم و شاید یک سری دیالوگ. دوست داشتم متن و بازیگر با هم پیش بروند و مطابق با بازیگر کاراکتر ساخته شود. من در چنین کاری از کسی بازی نمیخواهم. دوست دارم خود بازیگر فضایش را پیدا کند. شخصیت کمی بر او منطبق شود و کمی از او دور شود. برای بازیگر حرفهای این کار سخت است اما کسی که کمتر تجربه بازیگری داشته راحتتر به چنین فضایی میرسد. چون این فضای کار است که به او نزدیک میشود. اصرار بر نوعی از بازی را برای بازیگر ندارم چون ماسکی به عنوان بازی، در کار وارد میشود که من این جنس کار را اصلا دوست ندارم. در این نوع کار من میگذارم بازیگر تا آنجا که میتواند دستاوردهایش را اجرا کند و سپس سراغ ویرایش میروم. هر آنچه نمایشی و خوب باشد نگه میدارم و بقیه را مطابق جریان اصلی نمایش کنار میگذارم. در ابتدای نمایش، شما به مخاطب میگویید که قرار است داستان تلخی بشنوند. پس اول یک موسیقی برایش پخش
میکنید... این موسیقی شاید به تماشاگر ریتم بدهد. سپس خودتان نمایش را شروع میکنید، آیا به این فکر کردهاید که مونولوگتان ریتمی را که با پخش موسیقی در تماشاگر ایجاد شده نیندازید؟ این اتفاق در نمایش را هر شب، به ناخودآگاه میسپارم و مسلما گاهی اتفاق میافتد و گاهی نیز نمیشود. آیا این چهار نفر در نمایش شما کاراکتر هستند؟ کاراکترند اما نکتهای وجود دارد. همان فاصلهگذاری باعث میشود که بدانیم اتفاق در گذشته افتاده و بازیگر قرار است این نقش را بازی کند. در واقع ما به لحاظ فیزیکی هیچ تغییری در آنها نمیبینیم ولی در میانه نمایش ما فراموش میکنیم که شخصیتها را بازیگرها بازی میکنند و نه خود آدمهایی که در حال اعتراف هستند. در واقع یکی از جذابیتهای این کار برای من همین بود. چون در کار قبلیام «ولپن» نمایش دارای حرکت زیاد، تیپهایی که به شخصیت نزدیک میشدند و فاصلهگذاری بود. متفاوت بودن در چنین کاری در ایجاد کاراکتر و بازی با زمان و بدون حرکت بودن بازیگران، برایم تجربه جدیدی بود. هر چند که بگویند کار قبلی بهتر بوده است اما شبیه نبودن کارهایم به یکدیگر برایم مهم
است. به نظرتان این کار از این جهت مستند است که چنین اتفاقی قبلا رخ داده یا هدفتان نشان دادن چنین شخصیتهایی با خصوصیات عجیب و متناقض بود؟ هر دو. مثلا کاراکتر بهروز دستیاری بسیار شبیه کسانی است که با داد و فریاد همیشه در حال اعتراض هستند و در همه جوامع میتوان نمونهای از آنها را دید و مثال زد. آنها بعد از متقاعد کردن دیگران، آرام میگیرند و ناگهان میتوانیم ببینیم که پشت همه این رفتارها شخصیت دیگری پنهان شده است. شاید آنها مرتکب عملی به مراتب شنیعتر از چیزی شدهاند که به آن اعتراض داشتند. شما غیر از سه متهم یک معلم نیز در این نمایشنامه دارید که اتهامی بر او وارد نیست ولی بهنظر میرسد او هم دروغ میگوید. حضور او در دکلره چه دلیلی دارد؟ این کاراکتر در زمان تمرین به کار اضافه شد. دلم میخواست یک چیزی از کار بیرون بزند و همراه با کار نباشد. شاید این کار قبلا انجام شده باشد یا به ذهن کسی رسیده باشد ولی انجامش و حضورش برای من خیلی شیرین و جذاب بود. در واقع بین یک روایت خطی که در گذشته اتفاق افتاده است، یک نفر در زمان حال صحبت میکند که در نهایت شاید به این
اتفاق ربط پیدا کند، البته مطمئن نیستیم، اما میشود به این فکر کرد که این آدمها دارند تعریف میکنند که چه جرمی مرتکب شدهاند و او به عنوان یک معلم میگوید چه کار بکنید. شاید این حالتی باشد که آنها را روبهروی هم قرار بدهد. این اتفاق برای مخاطب هم جالب بوده است و فکر نمیکنم به فضای کار آسیبی زده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.