نقدِ نقد؛ در صنعت
احمد فرهادی
این روزها به وضوح میتوان از مهاجرت دو پدیده از صنعت ایران سخن گفت، دو نقد به صنعت پشت کردهاند و در آستانه برونرفت از آن هستند و به همین دلیل ممکن است در آینده خطری گریبان صنعت را بگیرد و آن را به زاویه عزلت بکشاند، شاید در کوتاه مدت فقدان این دو مشهود نباشد و اثرات آن را نتوان اندازه گرفت اما هجرت این دو گوهر، در بلندمدت آسیبهای جدی به صنعت وارد خواهد کرد. نقد اول، هر صنعتی را آگنده میکند و نقد دوم در صیقل آن میکوشد. مسیر صنعتی هم؛ همینگونه طی شده، اول آگنده شده و بعد تراشیده شده و به قامت و قالب کشورها اندازه گرفته شده است. در این نوشتار دو نقد را کار گرفتهایم که البته بین این دو فاصلهایاست «غریب» و «قریب»! ما به فاصله این دو کاری نداریم و از آن بهراحتی عبور میکنیم. قصد ما چنین نیست که در دایره تعاریف بمانیم اما برای گذر از این محدوده چارهای هم نیست مگر اینکه ابتدا مراد خود را از دو نقد باز گوییم، منظور از نقد نخست، زر است آنچه در حال داده شود، خلاف نسیه و زر هم در نهان خود، آمیخته با قدر و ارزشی فراوان است. امروزه از این نوع نقد در صنعت میتوانیم به عنوان سرمایهگذاری صنعتی نام ببریم و
مراد از نقد دوم «بهینِ چیزی را گزیدن»، «سره از ناسره جدا کردن» و «شناختن محاسن و معایب» یا همان داوری و قضاوت دوجانبه در مورد یک گزاره است و نقدِ نقد نه بر آن است که نقد را نقد کند که بر آن است تا بر قدر و ارزش نقد تاکید کند. پس نقدِ نقد، تاکیدی است بر گوهر نقد و بر حوزه سودمندی نقد در صنعت. چیزی که امروزه در صنعت ما بدیل ندارد، چیزی که امروزه صنعت ما به آن محتاج است. برای کاویدن بیشتر مقصود سخن از نقدِ نقد، سعی میکنیم با روش و نگرش دیگری هم بر نقدِ نقد بتازیم. بر این اساس میتوانیم بگوییم که بهکارگیری نقدِ نقد، در حوزه صنعت، از دو جهت سودمند است. نخست آنکه: بردن نقد اول (زر)، به چرخه صنعت کاری است مفید و سودمند، از آن جهت که در یک اقتصاد سالم چرخه صنعت، دست مثل کورهای است کیمیاگر، اندکی زر را میتواند به کان زر بدیل کند: و دوم آنکه اگر راه را بر نقد دوم برگشاییم و اجازه رشد و نمو آن را در صنعت فراهم آوریم و به این گمان نایل آییم که هیچ امر مقدسی در آوردگاه کار و تولید وجود ندارد، پس میتوان با استفاده شایسته از ابزار نقد، البته در معنای دوم، وجوه مختلف موضوعات مترتب با حیات و ممات صنعت را
درنوردید و به مقصد عالی رسید. با چنین روشی میتوان به اعتبار بیشتر فعالیتهای صنعتی راه برد و قادر شد که سره را از ناسره جدا کرد و کردار خود را در فعالیتهای صنعتی اندازه گرفت. حال باید پرسید: چرا چنین شده است و چرا میگوییم که امروزه هر دو نقد از عرصه صنعت ایران زمین رخت بر بستهاند؟ نقد اول کمنیرو شده و نقد دوم کم شمر! این سوال، پرسش وزینی است که قطعا نمیتوان در حد یک یادداشت کوتاه همه جوانب آن را بررسی کرد اما شاید بتوانیم با یک نگاه بیرونی برخی از دلایل کلیتر را برشماریم. ابتدا نقد اول، که میزانش در صنعت کم شده، نقدی است که تا حدودی کاهش آن را آمار و ارقام به ما نشان میدهد و آن عبارت است از کاهش میزان سرمایهگذاریها در حوزههای مربوط به صنعت. اینکه چرا ما شاهد کاهش سرمایهگذاری در این حوزه هستیم؟ دلایل مختلف دارد و برشماردن تمام آن دلایل در این مقال کوتاه نمیگنجد اما بسیار کلی میتوان گفت: شاید علت؛ حاشیه سود بیشتر در سایر حوزهها یا تلاطمات شدید نرخ ارز یا از رونق افتادن چرخه تولیدی در پارهای از صنایع پیشرو نظیر صنعت خودرو و دلایل دیگر باشد. هرچه که هست نتیجه این شده که امروزه نقد اول از
صنعت جدا افتاده شده و مسیر دیگری را در پیش گرفته است و اما نقد دوم: که اگر نگوییم قدر و منزلتی فراتر از نقد اول دارد، که فروتر نیست و نقشش در پرونده شدن صنعت، نقش پررنگیاست، همان عنصری است که میتوان با بهخدمتگرفتن آن در هر حوزه و بهویژه در حوزه صنعتی، کردار خود را ارزیابی کرد و اندازه گرفت. با این عنصر است که میتوان سوالات سودمندی در عرصه صنعت طرح کرد و با طرح آن سوالات است که میتوان راه بهین را تشخیص داد. اینکه ما در صنعت چه مزیتی داریم؟ اینکه انتخاب کدام رشته صنعتی و بنا به چه دلایلی انتخاب بهین است؟ اینکه مدیران در فراز و فرود صنعت چه نقشی دارند؟ اینکه ضروری است تا کارنامه مدیران بررسی شود و میزان افزایش یا کاهش فعالیت آنان سنجیده شود؟ اینکه چرخه صنعتی چه چیزی تولید میکند و این تولیدات تا چه حدی فزایندهاند؟ اینکه چرخه صنعتی چه ایده و مکتبی را پیش گرفته؟ و سوالاتی از این قبیل مواردی هستند که باید در عرصه صنعتی به آن پرداخت و باید توسط دو گروه برای آنها پاسخ جست. نخست آنان که در عرصه رسانههای صنعتی کار میکنند و دیگر اندیشمندان و متفکران صنعتی و اقتصادی. دسته نخست با طرح سوالات مفید و
ذهنآشوب باید به طرح موضوع بپردازند و دسته دوم هم در مقام پاسخ، فضای دیالوگی را فراهم آورد. اما متاسفانه صنعت ما در مسیر بهخدمت گرفتن نقد بسیار سودمند دوم، بسیار ضعیفتر از نقد اول عمل کرده است یا با برخوردهای تند، راه را بر فعالیت دسته اول بسته یا آنها را با لطایف بسیار به ورطه تمکین کشانده است. کم نیستند مدیران صنعتی ما که از نقدها گریزانند! کم نیستند مدیرانی که نقدها بهکار میبرند تا نقد نشوند! و نکته شایسته درنگ همینجاست. در آنسوی آبها نقد (زر) میدهند تا نقد برگیرند و در اینسوی آبها نقد (زر) میدهند تا نقد نشوند! و این فاصله، فاصله معناداری است بین صنعت ما و صنعت آنها! باید امیدوار بود، باید کوشید و باید با آرزوی شیخ شیراز این مطلب را به پایان برد. او در شاهبیتی نغز چنین پرسیده: «آیا روزی هم میرسد که ذات افراد را محک بزنند تا ماهیت و شخصیت صوفیان مشخص شود و دست از کارهای بیهوده بردارند و به دنبال کار دیگری بروند؟!!» «بود آیا که نقدها را عیاری گیرند/ تا همه صومعهداران پی کاری گیرند»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.